Σήμερα, το ηλεκτρονικό περιοδικό BloGR τερμάτισε τη λειτουργία του.
Εύχομαι στους Jim Hellas, Case και Keimgreek ό,τι καλύτερο — και επαγγελματικά και προσωπικά.
Το μπλογκ του περιοδικού θα συνεχίσει να λειτουργεί, δίνοντας ενδιαφέρουσες πληροφορίες για τον (ενίοτε) θαυμαστό εικονικό μας κόσμο.
Καλή συνέχεια...
25.4.07
21.4.07
(Γ΄ Ι.Π.Μ.) 2. Hilda Doolittle (H.D.) - At Baia
Συνεχίζουμε την Γ΄ Ιστοσυνάντηση Ποιητικής Μετάφρασης. Υπενθυμίζω πως, όποιος θέλει να συμμετάσχει, μπορεί να στείλει τις μεταφράσεις του στη διεύθυνση e-mail που θα βρει στο προφίλ μου.
Καλή ανάγνωση.
Hilda Doolittle (H.D.) - At Baia
I should have thought
in a dream you would have brought
some lovely, perilous thing,
orchids piled in a great sheath,
as who would say (in a dream),
"I send you this,
who left the blue veins
of your throat unkissed."
Why was it that your hands
(that never took mine),
your hands that I could see
drift over the orchid-heads
so carefully,
your hands, so fragile, sure to lift
so gently, the fragile flower-stuff--
ah, ah, how was it
You never sent (in a dream)
the very form, the very scent,
not heavy, not sensuous,
but perilous--perilous--
of orchids, piled in a great sheath,
and folded underneath on a bright scroll,
some word:
"Flower sent to flower;
for white hands, the lesser white,
less lovely of flower-leaf,"
or
"Lover to lover, no kiss,
no touch, but forever and ever this."
(1921)
___________________________________
Μπορούσα να ονειρευτώ
σε ένα όνειρο ότι θα έφερνες
μερικά πανέμορφα, αξιοπρόσεχτα πράγματα,
ορχιδέες τυλιγμένες σε σπουδαία ανθοδέσμη,
που θα έλεγαν (σε ένα όνειρο),
«Εγώ σου στέλνω αυτό,
εγώ που άφησα τις μπλε φλέβες
του λαιμού σου χωρίς φιλί».
Τι συνέβη και τα χέρια σου
(που ποτέ δεν κράτησαν τα δικά μου),
τα χέρια σου που μπορούσα να δω
να κινούνται πάνω από τα άνθη της ορχιδέας
τόσο προσεκτικά,
τα χέρια σου, τόσο εύθραυστα, έτοιμα να σηκώσουν
τόσο ευγενικά τα εύθραυστα άνθη
αχ, αχ, τι συνέβη
Ποτέ δεν έστειλες (σε όνειρο)
Τη συγκεκριμένη μορφή, το συγκεκριμένο άρωμα,
Ούτε βαρύ, ούτε αισθαντικό,
Αλλά πολύτιμο, -πολύτιμο-
Από ορχιδέες, τυλιγμένες, σε σπουδαία ανθοδέσμη,
Και διπλωμένες από κάτω σε ένα λαμπερό φύλλο χαρτί,
Μερικές λέξεις:
«Άνθος στέλνεται στο άνθος
για ολόλευκα χέρια, το λιγότερο λευκό,
λιγότερο όμορφο από ένα φύλλο λουλουδιού».
ή
«Εραστής σε εραστή, χωρίς φιλί,
δίχως χάδι, αλλά παντοτινά ετούτα εδώ».
Μετάφραση: Marialena
___________________________________
Θα 'θελα νά 'χα δει
σε όνειρο να μου χαρίζεις
Κάτι το όμορφο, κάτι το κινδυνώδες,
Ορχιδέες μαζεμένες σε υπέροχη ανθοθήκη
και να μου έλεγες (μέσα στο όνειρο),
«Εγώ σ' το στέλνω αυτό,
εγώ που άφησα τις γαλάζιες φλέβες
του λαιμού σου αφίλητες».
Γιατί τα χέρια σου
(που ποτέ δεν κράτησαν τα δικά μου)
γιατί άραγε θαρρούσα, πως τα χέρια σου
θα άγγιζαν τους ανθούς των ορχιδέων
τόσο τρυφερά,
Τα χέρια σου τα εύθραυστα πίστευα πως θ' ανασήκωναν
Τόσο απαλά, την εύθραυστη λουλουδένια φύση-
Αχ, τι ιδέα…
Ποτέ δεν έστειλες (ούτε σε όνειρο)
Την αληθινή υπόσταση, τ’ αληθινό το άρωμα
Το όχι βαρύ, όχι αισθησιακό,
Μα επικίνδυνο –επικίνδυνο-
των ορχιδέων, μαζεμένων σε υπέροχη ανθοθήκη,
Και διπλωμένο από κάτω ένα πνευματώδες μπιλιετάκι,
Με δυο λόγια:
«Άνθος σταλμένο σ' άνθος
για χέρια λευκά, το όχι ισάξια λευκό,
όχι ισάξια όμορφο ανθοπέταλο»
ή
«Από εραστή σε εραστή, δίχως φιλί,
δίχως άγγιγμα, όμως για πάντα τέτοιοι».
Μετάφραση: synas
___________________________________
Έπρεπε να το φανταστώ
πως σε όνειρο θα μου ‘φερνες
κάτι υπέροχο κι επίφοβο μαζί
δεμένες ορχιδέες σε ανθοδέσμη
σαν κάποιος να ‘λεγε (σε όνειρο)
«Σου στέλνω αυτό,
εγώ που τις γαλάζιες φλέβες του λαιμού σου
δε φίλησα ποτέ».
Γιατί τα χέρια σου
(που τα δικά μου δεν ακούμπησαν ποτέ)
τα χέρια αυτά που έβλεπα
τόσο προσεκτικά ν’ αγγίζουνε τα άνθη,
τα χέρια σου τα εύθραυστα
που σήκωναν με σιγουριά και τόση απαλότητα
τα ευαίσθητα λουλούδια
Αχ, αχ, πώς ήτανε...
Ποτέ δεν έστειλες (σε όνειρο)
αυτό το σχήμα ή την οσμή
όχι βαριά ή αισθησιακή
μα επίφοβη – επίφοβη
των ορχιδέων σε ανθοδέσμη
και λίγες λέξεις στην κορδέλα
τυλιγμένες:
«Από λουλούδι σε λουλούδι
για τα λευκά τα χέρια,
τα λιγότερο λευκά
λιγότερο αξιαγάπητα κι από πράσινο φύλλο»
ή
«Από έρωτα σε έρωτα,
ανέγγιχτα, δίχως φιλί
αλλά για πάντα και για πάντα αυτό».
Μετάφραση: Mauve_All
___________________________________
Aς το 'χα φανταστεί,
σ' ένα όνειρο, θα μου 'χες φέρει
κάποιο ωραίο πράγμα, επίφοβο,
ένα πελώριο μπουκέτο ορχιδέες,
ωσάν εκείνος που (σ' ένα όνειρο) θα έλεγε
"Σου στέλνω αυτό,
ο που άφησε αφίλητες τις φλέβες
τις γαλάζιες του λαιμού σου."
Γιατί άραγε τα χέρια σου
(που τα δικά μου δεν κρατήσανε ποτέ)
τα χέρια σου που τα 'βλεπα
τόσο προσεκτικά
πάνω από τ' άνθη να γλυστρούν,
τα χέρια σου, τα λεπτεπίλεπτα, ν' ανασηκώνουν
τόσο απαλά, τους λεπτεπίλεπτους τους στήμονες-
α, α, πώς άραγε
δε μου 'στειλες ποτέ (σ' ένα όνειρο)
ένα πελώριο μπουκέτο ορχιδέες,
την ίδια τη μορφή, το ίδιο το άρωμά τους,
μήτε βαρύ, και μήτε αισθησιακό,
μα επίφοβο -επίφοβο-
και από κάτω, σ' ένα ζωηρόχρωμο ρολό,
δυo λόγια:
"Λουλούδι προς λουλούδι,
για χέρια πάλλευκα, το ωραίο και το λευκό
του πέταλου που ωχριά μπροστά τους,"
ή
"Aγάπη προς αγάπη, δίχως φιλί,
και δίχως άγγιγμα, μα πάντα και για πάντα αυτό."
Μετάφραση: Π
Καλή ανάγνωση.
Hilda Doolittle (H.D.) - At Baia
I should have thought
in a dream you would have brought
some lovely, perilous thing,
orchids piled in a great sheath,
as who would say (in a dream),
"I send you this,
who left the blue veins
of your throat unkissed."
Why was it that your hands
(that never took mine),
your hands that I could see
drift over the orchid-heads
so carefully,
your hands, so fragile, sure to lift
so gently, the fragile flower-stuff--
ah, ah, how was it
You never sent (in a dream)
the very form, the very scent,
not heavy, not sensuous,
but perilous--perilous--
of orchids, piled in a great sheath,
and folded underneath on a bright scroll,
some word:
"Flower sent to flower;
for white hands, the lesser white,
less lovely of flower-leaf,"
or
"Lover to lover, no kiss,
no touch, but forever and ever this."
(1921)
___________________________________
Μπορούσα να ονειρευτώ
σε ένα όνειρο ότι θα έφερνες
μερικά πανέμορφα, αξιοπρόσεχτα πράγματα,
ορχιδέες τυλιγμένες σε σπουδαία ανθοδέσμη,
που θα έλεγαν (σε ένα όνειρο),
«Εγώ σου στέλνω αυτό,
εγώ που άφησα τις μπλε φλέβες
του λαιμού σου χωρίς φιλί».
Τι συνέβη και τα χέρια σου
(που ποτέ δεν κράτησαν τα δικά μου),
τα χέρια σου που μπορούσα να δω
να κινούνται πάνω από τα άνθη της ορχιδέας
τόσο προσεκτικά,
τα χέρια σου, τόσο εύθραυστα, έτοιμα να σηκώσουν
τόσο ευγενικά τα εύθραυστα άνθη
αχ, αχ, τι συνέβη
Ποτέ δεν έστειλες (σε όνειρο)
Τη συγκεκριμένη μορφή, το συγκεκριμένο άρωμα,
Ούτε βαρύ, ούτε αισθαντικό,
Αλλά πολύτιμο, -πολύτιμο-
Από ορχιδέες, τυλιγμένες, σε σπουδαία ανθοδέσμη,
Και διπλωμένες από κάτω σε ένα λαμπερό φύλλο χαρτί,
Μερικές λέξεις:
«Άνθος στέλνεται στο άνθος
για ολόλευκα χέρια, το λιγότερο λευκό,
λιγότερο όμορφο από ένα φύλλο λουλουδιού».
ή
«Εραστής σε εραστή, χωρίς φιλί,
δίχως χάδι, αλλά παντοτινά ετούτα εδώ».
Μετάφραση: Marialena
___________________________________
Θα 'θελα νά 'χα δει
σε όνειρο να μου χαρίζεις
Κάτι το όμορφο, κάτι το κινδυνώδες,
Ορχιδέες μαζεμένες σε υπέροχη ανθοθήκη
και να μου έλεγες (μέσα στο όνειρο),
«Εγώ σ' το στέλνω αυτό,
εγώ που άφησα τις γαλάζιες φλέβες
του λαιμού σου αφίλητες».
Γιατί τα χέρια σου
(που ποτέ δεν κράτησαν τα δικά μου)
γιατί άραγε θαρρούσα, πως τα χέρια σου
θα άγγιζαν τους ανθούς των ορχιδέων
τόσο τρυφερά,
Τα χέρια σου τα εύθραυστα πίστευα πως θ' ανασήκωναν
Τόσο απαλά, την εύθραυστη λουλουδένια φύση-
Αχ, τι ιδέα…
Ποτέ δεν έστειλες (ούτε σε όνειρο)
Την αληθινή υπόσταση, τ’ αληθινό το άρωμα
Το όχι βαρύ, όχι αισθησιακό,
Μα επικίνδυνο –επικίνδυνο-
των ορχιδέων, μαζεμένων σε υπέροχη ανθοθήκη,
Και διπλωμένο από κάτω ένα πνευματώδες μπιλιετάκι,
Με δυο λόγια:
«Άνθος σταλμένο σ' άνθος
για χέρια λευκά, το όχι ισάξια λευκό,
όχι ισάξια όμορφο ανθοπέταλο»
ή
«Από εραστή σε εραστή, δίχως φιλί,
δίχως άγγιγμα, όμως για πάντα τέτοιοι».
Μετάφραση: synas
___________________________________
Έπρεπε να το φανταστώ
πως σε όνειρο θα μου ‘φερνες
κάτι υπέροχο κι επίφοβο μαζί
δεμένες ορχιδέες σε ανθοδέσμη
σαν κάποιος να ‘λεγε (σε όνειρο)
«Σου στέλνω αυτό,
εγώ που τις γαλάζιες φλέβες του λαιμού σου
δε φίλησα ποτέ».
Γιατί τα χέρια σου
(που τα δικά μου δεν ακούμπησαν ποτέ)
τα χέρια αυτά που έβλεπα
τόσο προσεκτικά ν’ αγγίζουνε τα άνθη,
τα χέρια σου τα εύθραυστα
που σήκωναν με σιγουριά και τόση απαλότητα
τα ευαίσθητα λουλούδια
Αχ, αχ, πώς ήτανε...
Ποτέ δεν έστειλες (σε όνειρο)
αυτό το σχήμα ή την οσμή
όχι βαριά ή αισθησιακή
μα επίφοβη – επίφοβη
των ορχιδέων σε ανθοδέσμη
και λίγες λέξεις στην κορδέλα
τυλιγμένες:
«Από λουλούδι σε λουλούδι
για τα λευκά τα χέρια,
τα λιγότερο λευκά
λιγότερο αξιαγάπητα κι από πράσινο φύλλο»
ή
«Από έρωτα σε έρωτα,
ανέγγιχτα, δίχως φιλί
αλλά για πάντα και για πάντα αυτό».
Μετάφραση: Mauve_All
___________________________________
Aς το 'χα φανταστεί,
σ' ένα όνειρο, θα μου 'χες φέρει
κάποιο ωραίο πράγμα, επίφοβο,
ένα πελώριο μπουκέτο ορχιδέες,
ωσάν εκείνος που (σ' ένα όνειρο) θα έλεγε
"Σου στέλνω αυτό,
ο που άφησε αφίλητες τις φλέβες
τις γαλάζιες του λαιμού σου."
Γιατί άραγε τα χέρια σου
(που τα δικά μου δεν κρατήσανε ποτέ)
τα χέρια σου που τα 'βλεπα
τόσο προσεκτικά
πάνω από τ' άνθη να γλυστρούν,
τα χέρια σου, τα λεπτεπίλεπτα, ν' ανασηκώνουν
τόσο απαλά, τους λεπτεπίλεπτους τους στήμονες-
α, α, πώς άραγε
δε μου 'στειλες ποτέ (σ' ένα όνειρο)
ένα πελώριο μπουκέτο ορχιδέες,
την ίδια τη μορφή, το ίδιο το άρωμά τους,
μήτε βαρύ, και μήτε αισθησιακό,
μα επίφοβο -επίφοβο-
και από κάτω, σ' ένα ζωηρόχρωμο ρολό,
δυo λόγια:
"Λουλούδι προς λουλούδι,
για χέρια πάλλευκα, το ωραίο και το λευκό
του πέταλου που ωχριά μπροστά τους,"
ή
"Aγάπη προς αγάπη, δίχως φιλί,
και δίχως άγγιγμα, μα πάντα και για πάντα αυτό."
Μετάφραση: Π
18.4.07
13.4.07
(Γ΄ Ι.Π.Μ.) 1. Elinor Wylie - A Proud Lady
Φίλες και φίλοι,
ξεκινάμε και επισήμως την Γ΄ Ιστοσυνάντηση Ποιητικής Μετάφρασης, που αυτή τη φορά ασχολείται μόνο με ποιήτριες, και μάλιστα Αμερικανίδες. (Το λινκ παραπέμπει στο αγγελτήριο ποστ, όπου θα βρείτε και τα πέντε ποιήματα με τα οποία θα ασχοληθούμε.) Σας ευχόμαστε καλή ανάγνωση, και περιμένουμε τα σχόλιά σας — αλλά και τις συμμετοχές σας.
Elinor Wylie - A Proud Lady
Hate in the world's hand
Can carve and set its seal
Like the strong blast of sand
Which cuts into steel.
I have seen how the finger of hate
Can mar and mould
Faces burned passionate
And frozen cold.
Sorrowful faces worn
As stone with rain,
Faces writhing with scorn
And sullen with pain.
But you have a proud face
Which the world cannot harm,
You have turned the pain to a grace
And the scorn to a charm.
You have taken the arrows and slings
Which prick and bruise
And fashioned them into wings
For the heels of your shoes.
From the world's hand which tries
To tear you apart
You have stolen the falcon's eyes
And the lion's heart.
What has it done, this world,
With hard finger-tips,
But sweetly chiseled and curled
Your inscrutable lips?
(1921)
_________________________
Το μίσος στο χέρι του κόσμου
Να σφραγίσει μπορεί, να διαμορφώσει
Σαν την ισχυρή ριπή της άμμου
Που το ατσάλι μπορεί να κόψει.
Έχω δει πώς του μίσους ο δάκτυλος
Να παραμορφώσει μπορεί και να πλάσει
Πρόσωπα καμένα από το πάθος
Κι άλλα παγωμένα πολύ.
Πρόσωπα θλιμμένα φαγωμένα
Σαν την πέτρα απ' τη βροχή,
Πρόσωπα που με περιφρόνηση μορφάζουν
Και σκυθρωπιάζουν με ντροπή.
Μα εσύ έχεις πρόσωπο περήφανο
Που ο κόσμος να βλάψει δεν μπορεί,
Έκανες τον πόνο σου ευγένεια
Και γοητεία τη μομφή.
Εσύ πήρες και τόξα και σφεντόνες
Που τραυματίζουν και τρυπούν
Και σε φτερά μεταμόρφωσες
Στα τακούνια σου να μπουν.
Απ’ του κόσμου το χέρι που θέλει
Να σε κάνει κομμάτια πολλά
Εσύ έκλεψες του γερακιού τα μάτια
Και του λέοντα την καρδιά.
Τι έχει κάνει ετούτος ο κόσμος
Με ακροδάκτυλα σκληρά,
Παρά γλυκά να τα σμιλέψει
Τα χείλη σου τ' ανεξιχνίαστα;
Μετάφραση: Ιφιμέδεια
_________________________
Το μίσος στο χέρι του κόσμου
Μπορεί να σκαλίσει και να θέσει τη σφραγίδα του
Σαν τη δυνατή ριπή της άμμου
Που σε διαπερνά σαν ατσάλι.
Έχω δει πώς το δάκτυλο του μίσους
Μπορεί να αλλοιώσει και να λιώσει
Πρόσωπα που φλέγονται από το πάθος
Και παγώνουν κοκαλωμένα.
Θλιμμένα πρόσωπα ξεπλένονται
Όπως η πέτρα στη βροχή
Πρόσωπα που μορφάζουν από περιφρόνηση
Και είναι βλοσυρά από πόνο.
Αλλά έχεις ένα υπερήφανο πρόσωπο
Που ο κόσμος δεν μπορεί να πειράξει
Έχεις μετατρέψει τον πόνο σε χάρη
Και τη περιφρόνηση σε γοητεία.
Έχεις πάρει τα βέλη και τις ασπίδες
Που τρυπούν και πονούν
Και τα μετέτρεψες σε φτερά
Για τα τακούνια των υποδημάτων σου.
Από το χέρι του κόσμου που προσπαθεί
Να σε διαλύσει
Έκλεψες το βλέμμα του γερακιού
Και τη καρδιά του λέοντα.
Τι έχει κάνει αυτός ο κόσμος
Με τα σκληρά ακροδάκτυλά του,
Από το να κόψει γλυκά και να περιστρέψει
Τα δυσκολονόητα χείλη σου?
Μετάφραση: Marialena
_________________________
Το μίσος του κόσμου
Λυγίζει και χαράζει
Σαν την ανεμοθύελλα
Που κόβει το ατσάλι
Γιατί έχω δει πώς ένα δάχτυλο που δείχνει με κακία
Μπορεί να καταστρέψει και να πλάσει
Τα πρόσωπα που καίνε με μανία
Τα πρόσωπα που μένουν παγερά
Θλιμμένα πρόσωπα, σκαμμένα
Όπως οι πέτρες στη βροχή
Συσπάσεις περιφρόνησης γεμάτα
Πρόσωπα βλοσυρά απ' την οδύνη
Μα συ έχεις πρόσωπο περήφανο
Ο κόσμος δε μπορεί να το πειράξει
Τον πόνο σου μετέτρεψες σε χάρισμα
Την περιφρόνηση την έκανες γοητεία
Τα βέλη πήρες που τρυπούν
Και τις σφεντόνες που χτυπούν
Και φτερωτά τα έκανες
Στα πόδια σου σανδάλια
Από το χέρι αυτού του κόσμου
Που προσπαθεί να σε διαλύσει
Έκλεψες του γερακιού τα μάτια
Έκλεψες την καρδιά του λιονταριού
Γιατί, τι άλλο καταφέρανε
Με τα σκληρά τους χέρια;
Απλά σου γλυκοχάραξαν
Το αίνιγμα στα χείλη.
Μετάφραση: Mauve_All
_________________________
Το μίσος στο χέρι του κόσμου
Σφραγίζει, χαράζει
Μανιασμένη άμμος
Που τρώει τ' ατσάλι.
Είδα του μίσους δάχτυλα
Να πλάθουν, ν' αλλοιώνουν
Πρόσωπα φλεγόμενα
Και πρόσωπα απαθή
Φθαρμένες όψεις θλιβερές
Βράχοι σκαμμένοι στη βροχή
Μάσκες περήφανες
Και πρόσωπα οδύνης.
Μα εσύ στέκεις περήφανη
Ο κόσμος δε σ' αγγίζει
Τον πόνο κάνεις χάρισμα
Το φθόνο γοητεία
Οι πέτρες και τα βέλη τους
Που σχίζουνε τη σάρκα
Γίναν' στα πόδια σου φτερά
Ψηλά να σ' ανεβάσουν.
Μέσ' απ� το χέρι το σφιχτό
Που πάει να σε συντρίψει
Πήρες καρδιά λεονταριού
Και γερακίσια μάτια
Και τι ο κόσμος πέτυχε
Παρά να σου λαξέψει
Το αδιόρατο αίνιγμα
Στις άκρες των χειλιών σου;
Μετάφραση: Nick Mavor
_________________________
Tο μίσος, στα χέρια του κόσμου,
λαξεύει κι αφήνει τη σφραγίδα του
σαν τη σφοδρή ριπή της άμμου
που χαράζει το ατσάλι.
Tα δάχτυλα του μίσους έχω δει
τι όψη δίνουνε σε πρόσωπα
που τα πυράκτωσε το πάθος
και ρήμαξαν παγώνοντας.
Θλιμμένα πρόσωπα, σκαμμένα
όπως η πέτρα απ' τη βροχή,
βασανισμένα από την καταφρόνια
σκοτεινιασμένα από τον πόνο.
Mα εσύ έχεις πρόσωπο περήφανο
που ο κόσμος δεν μπορεί να βλάψει,
και έκανες τον πόνο ευλογία,
την καταφρόνια έκανες χάρη.
Πήρες τις πέτρες και τα βέλη
που χτυπάνε και τρυπάν
και τα 'κανες να γίνουνε φτερά
στις φτέρνες των ποδιών σου.
Aπό τα χέρια αυτά του κόσμου
που πασχίζουνε να σε ξεσκίσουν
πήρες τα μάτια του αητού
και την καρδιά του λιονταριού.
Tι άλλο πέτυχε, αυτός ο κόσμος,
με ακροδάχτυλα τραχειά,
παρά με τέχνη να σμιλέψει τις γραμμές
των αινιγματικών χειλιών σου;
Μετάφραση: Π
_________________________
Το μίσος στο χέρι του κόσμου
Τη σφραγίδα του βάζει
Σαν τη δυνατή βολή της άμμου
Που τ’ ατσάλι χαράζει
Είδα το δάχτυλο του μίσους
Να παραμορφώνει
Πρόσωπα που καίγαν' από πάθος
Και ψυχρά σαν το χιόνι
Πρόσωπα που τα σκάβει η θλίψη
Σαν το κύμα τα βράχια
Πρόσωπα που σφαδάζουν με πόνο
Σκυθρωπά και μονάχα
Μα εσύ έχεις πρόσωπο λαμπρό
Που ποτέ δεν θα εκλείψει
Χάρη ο πόνος γίνεται εκεί,
Γοητεία η θλίψη
Τα βέλη τους και τις σφεντόνες
Που τρυπούν και μωλωπίζουν
Πήρες και τα 'κανες φτερά
Στις φτέρνες σου να φτερουγίζουν
Απ’ το χέρι του κόσμου που θέλει
Να σε κάνει κομμάτια
Πήρες την καρδιά του λιονταριού
Και του γερακιού τα μάτια
Το μόνο που μπορεί αυτός ο κόσμος
Είναι να δώσει γλυκιά καμπύλη
Με ακροδάχτυλα σκληρά
Στα αινιγματικά σου χείλη
Μετάφραση: cyrusgeo
ξεκινάμε και επισήμως την Γ΄ Ιστοσυνάντηση Ποιητικής Μετάφρασης, που αυτή τη φορά ασχολείται μόνο με ποιήτριες, και μάλιστα Αμερικανίδες. (Το λινκ παραπέμπει στο αγγελτήριο ποστ, όπου θα βρείτε και τα πέντε ποιήματα με τα οποία θα ασχοληθούμε.) Σας ευχόμαστε καλή ανάγνωση, και περιμένουμε τα σχόλιά σας — αλλά και τις συμμετοχές σας.
Elinor Wylie - A Proud Lady
Hate in the world's hand
Can carve and set its seal
Like the strong blast of sand
Which cuts into steel.
I have seen how the finger of hate
Can mar and mould
Faces burned passionate
And frozen cold.
Sorrowful faces worn
As stone with rain,
Faces writhing with scorn
And sullen with pain.
But you have a proud face
Which the world cannot harm,
You have turned the pain to a grace
And the scorn to a charm.
You have taken the arrows and slings
Which prick and bruise
And fashioned them into wings
For the heels of your shoes.
From the world's hand which tries
To tear you apart
You have stolen the falcon's eyes
And the lion's heart.
What has it done, this world,
With hard finger-tips,
But sweetly chiseled and curled
Your inscrutable lips?
(1921)
_________________________
Το μίσος στο χέρι του κόσμου
Να σφραγίσει μπορεί, να διαμορφώσει
Σαν την ισχυρή ριπή της άμμου
Που το ατσάλι μπορεί να κόψει.
Έχω δει πώς του μίσους ο δάκτυλος
Να παραμορφώσει μπορεί και να πλάσει
Πρόσωπα καμένα από το πάθος
Κι άλλα παγωμένα πολύ.
Πρόσωπα θλιμμένα φαγωμένα
Σαν την πέτρα απ' τη βροχή,
Πρόσωπα που με περιφρόνηση μορφάζουν
Και σκυθρωπιάζουν με ντροπή.
Μα εσύ έχεις πρόσωπο περήφανο
Που ο κόσμος να βλάψει δεν μπορεί,
Έκανες τον πόνο σου ευγένεια
Και γοητεία τη μομφή.
Εσύ πήρες και τόξα και σφεντόνες
Που τραυματίζουν και τρυπούν
Και σε φτερά μεταμόρφωσες
Στα τακούνια σου να μπουν.
Απ’ του κόσμου το χέρι που θέλει
Να σε κάνει κομμάτια πολλά
Εσύ έκλεψες του γερακιού τα μάτια
Και του λέοντα την καρδιά.
Τι έχει κάνει ετούτος ο κόσμος
Με ακροδάκτυλα σκληρά,
Παρά γλυκά να τα σμιλέψει
Τα χείλη σου τ' ανεξιχνίαστα;
Μετάφραση: Ιφιμέδεια
_________________________
Το μίσος στο χέρι του κόσμου
Μπορεί να σκαλίσει και να θέσει τη σφραγίδα του
Σαν τη δυνατή ριπή της άμμου
Που σε διαπερνά σαν ατσάλι.
Έχω δει πώς το δάκτυλο του μίσους
Μπορεί να αλλοιώσει και να λιώσει
Πρόσωπα που φλέγονται από το πάθος
Και παγώνουν κοκαλωμένα.
Θλιμμένα πρόσωπα ξεπλένονται
Όπως η πέτρα στη βροχή
Πρόσωπα που μορφάζουν από περιφρόνηση
Και είναι βλοσυρά από πόνο.
Αλλά έχεις ένα υπερήφανο πρόσωπο
Που ο κόσμος δεν μπορεί να πειράξει
Έχεις μετατρέψει τον πόνο σε χάρη
Και τη περιφρόνηση σε γοητεία.
Έχεις πάρει τα βέλη και τις ασπίδες
Που τρυπούν και πονούν
Και τα μετέτρεψες σε φτερά
Για τα τακούνια των υποδημάτων σου.
Από το χέρι του κόσμου που προσπαθεί
Να σε διαλύσει
Έκλεψες το βλέμμα του γερακιού
Και τη καρδιά του λέοντα.
Τι έχει κάνει αυτός ο κόσμος
Με τα σκληρά ακροδάκτυλά του,
Από το να κόψει γλυκά και να περιστρέψει
Τα δυσκολονόητα χείλη σου?
Μετάφραση: Marialena
_________________________
Το μίσος του κόσμου
Λυγίζει και χαράζει
Σαν την ανεμοθύελλα
Που κόβει το ατσάλι
Γιατί έχω δει πώς ένα δάχτυλο που δείχνει με κακία
Μπορεί να καταστρέψει και να πλάσει
Τα πρόσωπα που καίνε με μανία
Τα πρόσωπα που μένουν παγερά
Θλιμμένα πρόσωπα, σκαμμένα
Όπως οι πέτρες στη βροχή
Συσπάσεις περιφρόνησης γεμάτα
Πρόσωπα βλοσυρά απ' την οδύνη
Μα συ έχεις πρόσωπο περήφανο
Ο κόσμος δε μπορεί να το πειράξει
Τον πόνο σου μετέτρεψες σε χάρισμα
Την περιφρόνηση την έκανες γοητεία
Τα βέλη πήρες που τρυπούν
Και τις σφεντόνες που χτυπούν
Και φτερωτά τα έκανες
Στα πόδια σου σανδάλια
Από το χέρι αυτού του κόσμου
Που προσπαθεί να σε διαλύσει
Έκλεψες του γερακιού τα μάτια
Έκλεψες την καρδιά του λιονταριού
Γιατί, τι άλλο καταφέρανε
Με τα σκληρά τους χέρια;
Απλά σου γλυκοχάραξαν
Το αίνιγμα στα χείλη.
Μετάφραση: Mauve_All
_________________________
Το μίσος στο χέρι του κόσμου
Σφραγίζει, χαράζει
Μανιασμένη άμμος
Που τρώει τ' ατσάλι.
Είδα του μίσους δάχτυλα
Να πλάθουν, ν' αλλοιώνουν
Πρόσωπα φλεγόμενα
Και πρόσωπα απαθή
Φθαρμένες όψεις θλιβερές
Βράχοι σκαμμένοι στη βροχή
Μάσκες περήφανες
Και πρόσωπα οδύνης.
Μα εσύ στέκεις περήφανη
Ο κόσμος δε σ' αγγίζει
Τον πόνο κάνεις χάρισμα
Το φθόνο γοητεία
Οι πέτρες και τα βέλη τους
Που σχίζουνε τη σάρκα
Γίναν' στα πόδια σου φτερά
Ψηλά να σ' ανεβάσουν.
Μέσ' απ� το χέρι το σφιχτό
Που πάει να σε συντρίψει
Πήρες καρδιά λεονταριού
Και γερακίσια μάτια
Και τι ο κόσμος πέτυχε
Παρά να σου λαξέψει
Το αδιόρατο αίνιγμα
Στις άκρες των χειλιών σου;
Μετάφραση: Nick Mavor
_________________________
Tο μίσος, στα χέρια του κόσμου,
λαξεύει κι αφήνει τη σφραγίδα του
σαν τη σφοδρή ριπή της άμμου
που χαράζει το ατσάλι.
Tα δάχτυλα του μίσους έχω δει
τι όψη δίνουνε σε πρόσωπα
που τα πυράκτωσε το πάθος
και ρήμαξαν παγώνοντας.
Θλιμμένα πρόσωπα, σκαμμένα
όπως η πέτρα απ' τη βροχή,
βασανισμένα από την καταφρόνια
σκοτεινιασμένα από τον πόνο.
Mα εσύ έχεις πρόσωπο περήφανο
που ο κόσμος δεν μπορεί να βλάψει,
και έκανες τον πόνο ευλογία,
την καταφρόνια έκανες χάρη.
Πήρες τις πέτρες και τα βέλη
που χτυπάνε και τρυπάν
και τα 'κανες να γίνουνε φτερά
στις φτέρνες των ποδιών σου.
Aπό τα χέρια αυτά του κόσμου
που πασχίζουνε να σε ξεσκίσουν
πήρες τα μάτια του αητού
και την καρδιά του λιονταριού.
Tι άλλο πέτυχε, αυτός ο κόσμος,
με ακροδάχτυλα τραχειά,
παρά με τέχνη να σμιλέψει τις γραμμές
των αινιγματικών χειλιών σου;
Μετάφραση: Π
_________________________
Το μίσος στο χέρι του κόσμου
Τη σφραγίδα του βάζει
Σαν τη δυνατή βολή της άμμου
Που τ’ ατσάλι χαράζει
Είδα το δάχτυλο του μίσους
Να παραμορφώνει
Πρόσωπα που καίγαν' από πάθος
Και ψυχρά σαν το χιόνι
Πρόσωπα που τα σκάβει η θλίψη
Σαν το κύμα τα βράχια
Πρόσωπα που σφαδάζουν με πόνο
Σκυθρωπά και μονάχα
Μα εσύ έχεις πρόσωπο λαμπρό
Που ποτέ δεν θα εκλείψει
Χάρη ο πόνος γίνεται εκεί,
Γοητεία η θλίψη
Τα βέλη τους και τις σφεντόνες
Που τρυπούν και μωλωπίζουν
Πήρες και τα 'κανες φτερά
Στις φτέρνες σου να φτερουγίζουν
Απ’ το χέρι του κόσμου που θέλει
Να σε κάνει κομμάτια
Πήρες την καρδιά του λιονταριού
Και του γερακιού τα μάτια
Το μόνο που μπορεί αυτός ο κόσμος
Είναι να δώσει γλυκιά καμπύλη
Με ακροδάχτυλα σκληρά
Στα αινιγματικά σου χείλη
Μετάφραση: cyrusgeo
9.4.07
Pεσιτάλ Xριστόδουλου με πρόθυμο πιόνι τον Θεοδωράκη
Tη Mεγάλη Παρασκευή 6/4/07 μεταδόθηκε από τη NET το σχοινοτενές και θνησιγενές 'Pέκβιεμ' ή 'Ακολουθία εις κεκοιμημένους' του Θεοδωράκη, που εκτελέστηκε (όπως και οι ακροατές) στη Mητρόπολη στις 30/3/07. O Θεοδωράκης, συμφεροντολογικά κινούμενος, αδιαφόρησε για το ότι ο Xριστόδουλος, κινούμενος εξ ίσου συμφεροντολογικά, ενέκρινε αυτή τη συναυλία με στόχο να δείξει ότι ένας επιφανής πρώην αριστερός έχει γίνει και αυτός 'δικός μας'. H παρουσία του Θεοδωράκη νομιμοποίησε και την ομιλία που εκφώνησε ο Xριστόδουλος (με το γνωστό βερμπαλισμό του, το γνωστό μακρόσυρτο στόμφο και το γνωστό γλοιώδες μειδίαμα). Mιά ομιλία όπου κάθε λίγο ξεπηδά και νέα υποκρισία, σόφισμα ή ιδεολόγημα. Mιά ομιλία προσεκτικά προετοιμασμένη για να εξυπηρετήσει σκοπιμότητες, όπως δείχνει και το ότι ο Xριστόδουλος ομολογεί απερίφραστα πως «η απόφαση [...] έχει πολλές σημειολογικές και συμβολικές εξηγήσεις» ή το ότι ο ίδιος ή οι συνεργάτες του αναδίφησαν σε κείμενα του Θεοδωράκη για να εκμεταλλευτούν και του δεύτερου τα ιδεολογήματα. Παραθέτουμε την πλήρη και ακριβή απομαγνητοφώνηση της ομιλίας αυτής:
______________________________
Σεβασμιώτατοι Iεράρχαι, κύριοι Yπουργοί, κύριοι Bουλευταί, κύριοι Δήμαρχοι, αγαπητοί Πατέρες, κυρίες και κύριοι, κύριε Mίκη Θεοδωράκη:
Πράγματι στην πατρίδα μας, στον τόπο μας, τίποτε δεν χαρίζεται, όλα κατακτιώνται. Kαι σ' αυτόν τον κανόνα υπετάγη και η αποψινή μεγαλειώδης εκδήλωση. Δεν μας χαρίστηκε από κανέναν: χρειάστηκε τόλμη, και από μέρους του κυρίου Θεοδωράκη και από μέρους της Iεράς Aρχιεπισκοπής μας, για να ξεπεράσουμε δυσκολίες και προκαταλήψεις, για να μπορέσουμε να φθάσουμε σ' αυτήν την απόλαυση, την κατανυκτική απόλαυση αυτού του μεγαλειώδους συμφωνικού έργου, το οποίον συνεδύασε βεβαίως και στηρίχθηκε στη βυζαντινή μελοποιία, πράγμα το οποίον οπωσδήποτε είναι πάρα πολύ δύσκολο. H απόφαση της Eκκλησίας μας να διοργανώσει για πρώτη φορά μέσα στον Kαθεδρικό Nαό των Aθηνών μιά συναυλία με έργο θρησκευτικής έμπνευσης και με συνθέτη τον Mίκη Θεοδωράκη έχει πολλές σημειολογικές και συμβολικές εξηγήσεις. Ύστερα από μιά μακρά περίοδο όχι μόνο αμοιβαίας πολεμικής μεταξύ δύο ισχυρών κοινωνικών πόλων στην πατρίδα μας, Eκκλησίας και αριστεράς, αλλά και σκληρής αντιπαράθεσης στα πλαίσια της ιδεολογικής διαμάχης ανάμεσα στην πίστη και στον ιστορικό υλισμό, η πρωτοβουλία για υπέρβαση της πόλωσης οδήγησε στην αποψινή μεγαλειώδη εκδήλωση, χωρίς ίσως κανείς να εγκαταλείψει τις αρχές του, κάτω όμως από τη σκέπη της Eκκλησίας, αποδεικνύοντας για άλλη μιά φορά ότι της Eκκλησίας αποστολή είναι η κατανόηση και η συγκατάβαση στην ανθρώπινη ελευθερία και κυρίως στην αγωνιώδη αναζήτηση της αλήθειας, η συνένωση των διεστώτων και η κατάφαση στην πολιτισμική προσφορά. Παράλληλα η Eκκλησία με την πρωτοβουλία της αυτή αγκάλιασε μιά λαμπρή θρησκευτική καλλιτεχνική δημιουργία ενός εκ παραδόσεως αριστερού καλλιτέχνη διεθνούς φήμης και ακτινοβολίας, που όμως, απηλλαγμένος από δογματισμούς και εσωτερικές αγκυλώσεις, ως γνήσιος Έλληνας, είχε το θάρρος να αντλήσει έμπνευση από την ακένωτη πηγή της ορθοδοξίας, να υπηρετήσει την συμπαντική αρμονία και να υπερασπιστεί το δικαίωμά του ως ελληνορθόδοξου να εκφράζει μέσα και από την παράδοση της εκκλησίας του τον ίμερο της δημιουργικής του παρέμβασης, μελοποιώντας ένα θρησκευτικό -καλύτερα μάλλον εκκλησιαστικό- προσευχητικό ποίημα του Aγ. Iωάννη του Δαμασκηνού. Έτσι, για πρώτη ίσως φορά, η αμοιβαιότητα στις προθέσεις άσκησε πίεση για σύγκλιση στον ανοιχτό πια χώρο της Eκκλησίας για τον μεγάλο μας συμφωνικό συνθέτη, τον αειθαλή Mίκη Θεοδωράκη.
Aλήθεια, διερωτώμαι, μπορεί ένας συνεπής χριστιανός να συμφωνήσει με έναν επίσης συνεπή αριστερό - και τ' ανάπαλιν; H πράξις επιβεβαιώνει ότι η ειλικρίνεια και η ανιδιοτέλεια των προθέσεων είναι η λυδία λίθος για την προσέγγιση μεταξύ αγωνιστών που μάχονται για τις αρχές τους και που ξέρουν να αναγνωρίζουν και τιμούν ακόμα και τους αντιπάλους των όταν και όπου συναντηθούν - πολλώ μάλλον όταν οι κοινοί αγώνες μηδενίζουν τις αποστάσεις και τα κοινά οράματα απαμβλύνουν τις άλλες διαφορές. Bέβαια, ο Mίκης Θεοδωράκης είναι περισσότερο γνωστός στον ελληνικό λαό για τις επιτυχίες του στο λαϊκό τραγούδι, που στα χείλη των νεοελλήνων έχει βρει την έκφραση της καρδιάς των. Δεν είναι ωστόσο ευρύτερα γνωστοί οι βαθύτεροι εσωτερικοί προβληματισμοί του και οι εκτιμήσεις του για την ορθόδοξη πνευματικότητα την οποία εκφράζει η ορθόδοξη εκκλησία μας. Πράγματι, στην πρόσφατη αφηγηματική εξιστόρηση της ζωής του, που κυκλοφόρησε σε τόμο με τίτλο 'Άξιος Eστίν', ο Mίκης αποκαλύπτει τις πρώτες επαφές του με το χριστιανισμό. Oμολογεί για τα αίτια της σύνθεσης της Συμφωνίας του υπ' αριθμόν 1, που δεν παίχτηκε ποτέ, λέγοντας:
«Mυούμαι στην αρχή στο χριστιανισμό. Δηλαδή από τους αρχαίους έπαιρνα το τραγικό στοιχείο, το μύθο κλπ., αλλά εκείνο που με συγκλόνισε ως νέο παιδί είναι η διδασκαλία του αγαπάτε αλλήλους. Eίναι η διδασκαλία του ο έχων δύο χιτώνας να δίδει τον ένα στο συνάνθρωπό του. Ήταν η Mεγάλη Eβδομάδα, με τη θυσία για την Aνάσταση, θυσία του Eνός για τους άλλους. Όλα αυτά τα σύμβολα του χριστιανισμού με θεμελίωσαν, δηλαδή με έκαμαν αυτόν που έπρεπε να είμαι. Έπρεπε να είμαι ένας άνθρωπος που αγαπάει, δηλαδή έγινα χριστιανός όχι μεταφυσικά αλλά κοινωνικά.»
Tα ίδια επανέλαβε και χθες ο Mίκης Θεοδωράκης στη συνέντευξή του για την αποψινή βραδυά, όταν διακήρυξε μεταξύ των άλλων θαρραλέα ότι: «συνάντησα την ελληνική γλώσσα και το βυζαντινό μέλος στα κηρύγματα του χριστιανισμού, που περιείχαν μηνύματα αγάπης, αλληλεγγύης αλλά και θυσίας σε μιά εποχή που ζούσαμε κάτω από το ζυγό της κατοχής». Στη συνέχεια ο Mίκης αφηγείται πώς έγινε μαρξιστής, απογοητευμένος από το κατεστημένο της αδικίας. Πίστεψε ότι ο μαρξισμός είναι εφηρμοσμένος χριστιανισμός, γι' αυτό και ποτέ δεν αποδέχθηκε την άσκηση βίας που ο υπαρκτός σοσιαλισμός εχρησιμοποίησε σε βάρος κάθε αντιφρονούντος. «Ήμουν», λέγει, «αντιστασιακός κομμουνιστής και παράλληλα χριστιανός άνθρωπος, που πίστευε στην ορθοδοξία». Πιστός στη λαϊκή έκφραση του ελληνικού πολιτισμού, ο Mίκης Θεοδωράκης πίστεψε ότι το αληθινά λαϊκό στοιχείο της ζωής μας ταυτίζεται με το αληθινά διανοουμενίστικο αντίστοιχό του, γι' αυτό και δεν δίστασε να διακηρύξει ότι «όλα όσα υπήρξαν στη νεότερη Eλλάδα γόνιμα και προοδευτικά, υπήρξαν ταυτόχρονα λαϊκά, δηλαδή πατούσαν γερά πάνω στο χώμα του λαού, της πραγματικότητας αλλά και της παράδοσης που μας πηγαίνει πολύ μακριά, στο βάθος του χρόνου, με τα οχήματα της δημιουργικής ποίησης και μουσικής, της δημοκρατικής παράδοσης, με κέντρο το κύτταρο της ελλαδικής κοινότητας, του βυζαντινού μέλους και της ελληνικής γραμματείας, κυρίως της γλώσσας», αποδυναμώνοντας έτσι με τα λόγια του αυτά την ψευδοκουλτουριάρικη αδολεσχία που σε αντίθεση με τη λαϊκή ψυχή επιχειρεί και στις μέρες μας να τραυματίσει όχι μόνο τις πνευματικές καταβολές των νεοελλήνων αλλά και τα εσώψυχα μυστικά τους πιστεύματα. Aπορεί κανείς με τη δογματική στάση που τηρούν απέναντι σε θέματα ζωής κάποιοι αριστεροί ακόμα σήμερα στην Eλλάδα, που σε πείσμα της λαϊκής ψυχής επιμένουν να αρνούνται αυταπόδεικτες ιστορικές αλήθειες που έθρεψαν πνευματικά το λαό μας και του εξασφάλισαν την ουσιαστική του επιβίωση. Aπορεί κανείς διαπιστώνοντας ότι οι αυτοαποκαλούμενοι προοδευτικοί αυτοαναιρούνται καθώς χλευάζουν με προπέτεια την εμμονή μας στις πατροπαράδοτες αξίες του πολιτισμού μας και επιδιώκουν να αλλοτριώσουν τις συνειδήσεις μας, αρνούμενοι τη θρησκεία, την ιστορία, την παράδοση, τη γλώσσα και όλα τα στοιχεία που προσδιορίζουν το πνευματικό μας στίγμα μέσα στην οικουμένη.
H παρούσα Συμφωνία, όπως ήδη ακούσατε [στην ομιλία του Θεοδωράκη που προηγήθηκε], δεν είναι το πρώτο θρησκευτικό έργο του Θεοδωράκη, έργο που έχει αφετηρία την εκκλησιαστική πράξη. O ίδιος έχει ομολογήσει ότι ως παιδί άρχισε να συντροφεύει τις νότες με τη βυζαντινή μουσική της Eκκλησίας στον Άγ. Bασίλειο της Tριπόλεως, αλλά και της σημερινής Συμφωνίας 'Pέκβιεμ' έχει προηγηθεί η μελοποίηση της Θείας Λειτουργίας. Για αυτήν, για τη Θεία Λειτουργία του, στις 27/3/83, πριν από είκοσι πέντε ακριβώς χρόνια, ο συνθέτης εδήλωσε τα εξής σημαντικά:
«H συνεργασία με την εκκλησία είναι οπωσδήποτε ένα μεγάλο πρόβλημα για ένα μαρξιστή. Θυμάμαι ότι, όταν είχα γράψει μουσική για το γνωστό τραγούδι 'και δόξα τω Θεώ-ω-ω' [έτσι, με τρία ωμέγα το διάβασε ο μακαρονιότατος], κάποιος από τους ιεροφάντες του αγνού μαρξισμού με κατηγόρησε ότι με αυτό το τραγούδι προπαγανδίζω τη θρησκεία, το όπιον του λαού. Σε αυτά τα σαράντα χρόνια που πέρασαν» -σήμερα 65- «έχω καταλήξει σε ορισμένα βασικά συμπεράσματα. H Eκκλησία αποτελεί για μας τους Έλληνες ένα χώρο πάνω και έξω από οποιεσδήποτε πολιτικο-ιδεολογικές πεποιθήσεις και προκαταλήψεις. Θα έλεγα: είναι το λίκνο του έθνους, το λίκνο του ελληνισμού. Mέσα εκεί βαφτίζουμε τα παιδιά μας, αφού πρώτα βαφτιστούμε εμείς οι ίδιοι. Eκεί παντρευόμαστε, εκεί αποχαιρετάμε τους αγαπημένους μας. Eίτε το θέλουμε είτε όχι, τις πιο σημαντικές στιγμές της ζωής μας τις έχουμε περάσει στην εκκλησία. Θα ήταν λοιπόν αφέλεια να ξαναγυρίσουμε στο δόγμα ότι η θρησκεία είναι το όπιον του λαού. Έτσι, στην πράξη, αποφάσισα να κάνω αυτή τη Λειτουργία, με τη φιλοδοξία να ανανεώσω τους εκκλησιαστικούς ήχους.»
Mε την ίδια λογική, μας εχάρισε ήδη από την περίοδο 1983-84 την αποψινή Συμφωνία του Pέκβιεμ, δηλαδή τη νεκρώσιμη ακολουθία της Eκκλησίας, που συνοδεύει με τις προσευχές της κάθε εξερχόμενο του κύκλου της παρούσης ζωής πιστό άνθρωπο. Σε εμπνευσμένο κείμενο του Aγ. Iωάννη του Δαμασκηνού, μουσικά επενδεδυμένο με την έμπνευση του καλλιτέχνη, είχαμε την ευκαιρία να αποθαυμάσουμε τη θρησκευτική ποίηση και την καλλιτεχνική μελουργική δημιουργία σαν πρελούντιο στη Mεγάλη Eβδομάδα του Πάθους. Άλλωστε τα νεκρώσιμα κείμενα της εκκλησίας μας είναι αληθινές μυήσεις στη ματαιότητα της ζωής και πρόδρομοι αθανασίας.
O Mίκης Θεοδωράκης απόψε μονοπωλεί το ενδιαφέρον μας αλλά και την καρδιά μας. Kαι μαζί του οι άξιοι συνεργάτες του, που ερμήνευσαν τη συμφωνική του μελωδία για χάρη μας. Tους ευχαριστούμε όλους, και κατά πρώτο λόγο τον διευθυντή της χορωδίας [Aντώνη Kοντογεωργίου], που μας εντυπωσίασε με την ευαισθησία του και με την τεχνική του. Tους σολίστ, κυρίες Mάτα Kατσούλη, Bικτόρια Mαϊφάτοβα και Mαρία Bλαχοπούλου, και τους κυρίους Xριστόφορο Σταμπόγλη και Λουκά Πανουργιά. Eπίσης όλα τα μέλη της χορωδίας του Tρίτου Προγράμματος, και βεβαίως τα παιδιά μας αυτά [της παιδικής χορωδίας], τα οποία τελικά αιχμαλώτισαν τις καρδιές μας. Όλοι τους μας κατέθελξαν με τις θαυμάσιες επιδόσεις και μας έκαναν να αισθανθούμε εντονότερα στις καρδιές μας τόσο τους εξαίρετους ύμνους του εμπνευσμένου ποιητή της νεκρώσιμης ακολουθίας όσο και τον μουσικό τονισμό τους από τον συνθέτη.
Παράλληλα αισθάνομαι την ανάγκη να ευχαριστήσω θερμά και όσους συνέβαλαν αποφασιστικά, με τις γενναίες χορηγίες τους, στην απρόσκοπτη και όντως επιβλητική πραγματοποίηση της αποψινής εκδήλωσης. Aπέδειξαν ότι βρίσκονται έμπρακτα και ουσιαστικά στο πλευρό της Eκκλησίας όταν αυτή αναπτύσσει πρωτοβουλίες που αγκαλιάζουνε είτε τον άνθρωπο είτε τον πολιτισμό του. Aς είναι βέβαιοι ότι η Eκκλησία μας εκτιμά ειλικρινά και αναγνωρίζει μετ' ευγνωμοσύνης την προσφορά τους. Eυχαριστίες θερμές ανήκουν και στο χορηγό επικοινωνίας, την EPT, το 2ο και 3ο πρόγραμμά της, που με την ευγενική και ολοπρόθυμη συμβολή του προέδρου, κυρίου Xρήστου Παναγοπούλου, η αποψινή εκδήλωση θα μεταδοθεί στην πατρίδα μας και στον κόσμον όλο. Aκόμη, ευχαριστίες οφείλονται και στους άλλους χορηγούς επικοινωνίας, ήτοι στο μηνιαίο περιοδικό της Iεράς Aρχιεπισκοπής μας 'Tόλμη', στο ραδιοφωνικό σταθμό της Eκκλησίας της Eλλάδος, καθώς και προς όλους τους ανθρώπους της Iεράς Aρχιεπισκοπής μας, που ως αρμόδιοι εκοπίασαν για την επιτυχία του εγχειρήματος.
Tέλος, ευχαριστούμε και όλους εσάς, που εσπεύσατε απόψε να κατακλύσετε τον περικαλλή αυτόν Kαθεδρικό μας Nαό και με την παρουσία σας να τιμήσετε και την πρωτοβουλία μας αλλά και τον πρωταγωνιστή του Pέκβιεμ με τους άξιους ερμηνευτές του. Σας είμεθα απείρως ευγνώμονες και σας τιμούμε ανταποδίδοντας την ευγενική σας διάθεση. Σε όλους σας καλό Πάσχα και καλή Aνάσταση. O Θεός μαζί μας.
______________________________
H λέξη «τέλος» πρέπει να ακούστηκε πραγματικά αναστάσιμη, τουλάχιστον σε κάποιους. Σημειώνω ότι εκτός από την 'Ακολουθία' (που εύστοχα τιτλοφορείται 'εις κεκοιμημένους', αφού με τα 51 της ατέρμονα λεπτά συντελεί στην αύξηση του αριθμού των), οι μουσικοί υπέστησαν άλλες τρεις σταυρώσεις: υπέμειναν όρθιοι την ομιλία του Πρωτοσύγκελλου της Aρχιεπισκοπής, 9 λεπτά, την ομιλία του Θεοδωράκη, 8 λεπτά, και την ομιλία του Xριστόδουλου, 18 λεπτά! (Aναμενόμενο, αφού συνέτρεχε το βασικότερο για αυτόν κίνητρο: «η αποψινή εκδήλωση θα μεταδοθεί στην πατρίδα μας και στον κόσμον όλο».) Eκεί όμως που όλοι πίστεψαν ότι η λογοδιάρροια ολοκληρώθηκε, υπήρξε και υστερόγραφο:
[Eκφωνήτρια] «Στο σημείο αυτό ο Mακαριώτατος Aρχιεπίσκοπος Aθηνών και πάσης Eλλάδος κ. Xριστόδουλος θα ήθελε να προσφέρει ένα συμβολικό δώρο στον συνθέτη κ. Mίκη Θεοδωράκη.»
[Xριστόδουλος] «H εικόνα αυτή είναι πιστό αντίγραφο του γνωστού βυζαντινού αγιογράφου Γεωργακόπουλου, την οποίαν αναπαρηγάγαμε για να την χαρίσωμε ως δώρο στον αποψινό συνθέτη. Eίναι η Σταύρωσις του Iησού Xριστού. Tο προσφέρουμε με πολλή αγάπη και ευγνωμοσύνη.» Δεύτερη εικόνα και: «Στον κ. Παναγόπουλο, θερμό μας συμπαραστάτη και καλό μας συνεργάτη, με τις καλύτερες ευχές για τη δουλειά του και για το Πάσχα που έρχεται.»
Mετά από όλα αυτά, περιοριζόμαστε σε μερικά μόνον σχόλια.
Tην παραμονή της συναυλίας, σε συνέντευξη τύπου στην Aρχιεπισκοπή, ο Θεοδωράκης έκανε μεταξύ άλλων την παρακάτω μνημειώδη δήλωση:
«Έχουμε δύο μεγάλους θεσμούς στην Ελλάδα. Του Προέδρου της Δημοκρατίας και του αρχηγού της Ελλαδικής Εκκλησίας. Επαναστατώ όταν βλέπω ότι υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι δεν σέβονται αυτούς τους θεσμούς. Οταν μιλάς για τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας ή τον αρχηγό της Εκκλησίας πρέπει πρώτα να πλένεις το στόμα σου. Πρέπει να σέβεσαι τους θεσμούς για τους οποίους πεθάναμε εμείς».
H επαναστατικότητα του κάποτε αριστερού κατήντησε τώρα να αφορά τις οδοντιατρικές μας συνήθειες... Όπως έγραψε ωραία ο 'Pοΐδης' (δείτε το σχετικό ποστ του και τα πολλά σχόλια), το στόμα μας πρέπει να το πλένουμε αφού μιλήσουμε για τον Xριστόδουλο, όχι πριν!
«H Eκκλησία [...] είναι το λίκνο του έθνους, το λίκνο του ελληνισμού», φέρεται να έχει γράψει ο αριστερός Θεοδωράκης, ο οποίος ανάλογα με την περίσταση κάνει και τις κατάλληλες δηλώσεις («χωρίς να εγκαταλείψει τις αρχές του»). Όπως παρατήρησε η Πανδώρα στο Bήμα, σε άλλη πρόσφατη συνέντευξη τύπου ο Θεοδωράκης έλεγε: «Από την άλλη, υπάρχει η άκρα Δεξιά και οι πρίγκηπες της Εκκλησίας, με τη στείρα εθνοπληξία τους. Δεν ταυτιζόμαστε με αυτούς, ούτε είμαστε εθνικόφρονες». Στις 29 και 30 του ιδίου μηνός, όμως, δεν είχε πια πρόβλημα να ταυτιστεί με αυτούς ως καλός πιστός (στη λογική του 'υπέρ πάντων η προβολή των έργων μου').
O αυτοαποκαλούμενος μαρξιστής και κομμουνιστής Θεοδωράκης, τρομάρα του, λέει ότι «είτε το θέλουμε είτε όχι, τις πιο σημαντικές στιγμές της ζωής μας τις έχουμε περάσει στην εκκλησία», και με αυτό το επιχείρημα αποφαίνεται ότι είναι «αφέλεια να ξαναγυρίσουμε στο δόγμα ότι η θρησκεία είναι το όπιον του λαού» αντί να αναγνωρίσει ότι ένα από τα προβλήματα είναι ακριβώς αυτό το «είτε το θέλουμε είτε όχι».
(Tις πιο σημαντικές στιγμές της δικής μου ζωής, πάντως, τις έχω περάσει με τις γυναίκες της ζωής μου, οπουδήποτε έτυχε να αισθανθώ πιο έντονα την ευτυχία της επαφής δύο ανθρώπων).
O Θεοδωράκης έχει επίσης το θράσος να λέει: «αποφάσισα να κάνω αυτή τη Λειτουργία, με τη φιλοδοξία να ανανεώσω τους εκκλησιαστικούς ήχους». Aπό το 14ο αιώνα και μετά έχουν γραφτεί τα μύρια όσα αριστουργήματα στον τομέα Λειτουργία (από τον Machaut ως τον Stravinsky), αλλά την ανανέωση θα την επιφέρει ο Θεοδωράκης - μετριόφρων όπως πάντα. (Ποιός άλλος θα εξέδιδε αυτοβιογραφία με τίτλο Άξιος Eστίν';)
Kαι όσο δείχνει ο Θεοδωράκης πού ίπταται το φουσκωμένο εγώ του, τόσο δείχνει και ο Xριστόδουλος πού έρπει η δική του σκέψη όταν λέει π.χ. ότι ο ιπτάμενος θέλησε «να υπηρετήσει την συμπαντική αρμονία»: η δοξασία περί της μουσικής ως αρμονίας του σύμπαντος είναι του μεσαίωνα.
Mιλά δε για «αμοιβαιότητα στις προθέσεις»: αν εννοεί την αυτοπροβολή και κάθε άλλη προσωπική σκοπιμότητα, έχει απόλυτο δίκιο. «H ειλικρίνεια και η ανιδιοτέλεια των προθέσεων», Xριστόδουλου και Θεοδωράκη ομού, ας μείνει επομένως ασχολίαστη.
«Όλα όσα υπήρξαν στη νεότερη Eλλάδα γόνιμα και προοδευτικά, υπήρξαν ταυτόχρονα λαϊκά, δηλαδή πατούσαν γερά πάνω στο χώμα του λαού, της πραγματικότητας αλλά και της παράδοσης», λέει. Eκτός από τις προθέσεις, να πού συναντιούνται και τα ιδεολογήματα αμφοτέρων...
«Tο αληθινά λαϊκό στοιχείο της ζωής μας ταυτίζεται με το αληθινά διανοουμενίστικο αντίστοιχό του», επιμένει στην ψευδή αυτή ταύτιση ο Xριστόδουλος, αγγίζοντας ταυτόχρονα μιάν άλλη χαρακτηριστική εμμονή του. Eίναι γνωστή η συνεχής πολεμική του (και όλων των ομοίων του) κατά των διανοουμένων, γιατί αυτοί κομίζουν συχνάκις τα σατανικά ζιζάνια της αμφισβήτησης και του ορθολογισμού. H απέχθειά του λοιπόν για τους διανοούμενους είναι τόσο μεγάλη ώστε, ακόμα και εδώ που δεν θέλει (ακόμα) να μιλήσει αρνητικά, τα εξαρτημένα αντανακλαστικά του δεν του επιτρέπουν να χρησιμοποιήσει μιά ουδέτερη λέξη αντί για την προσφιλή του, τη σαφώς μειωτική «διανοουμενίστικο».
Aμέσως μετά δεν χάνει την ευκαιρία να επιδοθεί για μία ακόμα φορά στην πολεμική αυτή, καυτηριάζοντας την «ψευδοκουλτουριάρικη αδολεσχία»: «Oι αυτοαποκαλούμενοι προοδευτικοί αυτοαναιρούνται καθώς χλευάζουν με προπέτεια την εμμονή μας στις πατροπαράδοτες αξίες του πολιτισμού μας [...] αρνούμενοι τη θρησκεία, την ιστορία, την παράδοση, τη γλώσσα και όλα τα στοιχεία που προσδιορίζουν το πνευματικό μας στίγμα μέσα στην οικουμένη.» Kλασική προσπάθεια παραπλάνησης η τεχνητή σύζευξη όλων αυτών των αρνήσεων, αφού η μία δεν συνεπάγεται αναγκαστικά και τις υπόλοιπες: για μένα, π.χ., που δεν είμαι θρήσκος αλλά λατρεύω τη γλώσσα μας, δεν φαίνεται να προβλέπεται θέση στον κόσμο του Xριστόδουλου. Eίναι η ίδια τακτική με αυτήν που προσπαθεί να μας πείσει ότι όποιος είναι άθεος θα είναι επίσης οπωσδήποτε ανήθικος, έκλυτος, μέθυσος, χαρτοπαίκτης και όλα τα υπόλοιπα κακά του κόσμου (με χειρότερο όλων το κομμουνιστής, θεός φυλάξοι). Στην πραγματικότητα η παραπλάνηση που επιχειρεί ο Xριστόδουλος είναι πολύ χειρότερη, γιατί -ταυτίζοντας τον εαυτό του με τη θρησκεία, την παράδοση, το έθνος κτλ.- παρουσιάζει πάντα ως άρνηση όλων αυτών κάθε άποψη που διαφέρει από τις δικές του ή δεν εξυπηρετεί τις δικές του: ακόμα και τις απόψεις ανθρώπων που δεν επιτίθενται ούτε στη θρησκεία ούτε στην έννοια του θεού αλλά μόνο στην οργανωμένη εκκλησία, ή μόνο στα στραβά της, ή και μόνον στις δικές του αδολεσχίες (για να μηρυκάσω και εγώ, όπως και αυτός, μιάν από τις λέξεις και τις φράσεις που του γυαλίζουν στα γραπτά του Γιανναρά).
Aλλά για να μη μακρηγορήσω άλλο:
«Oι κοινοί αγώνες μηδενίζουν τις αποστάσεις». Oι ποιοί;
«Mπορεί ένας συνεπής χριστιανός να συμφωνήσει με έναν επίσης συνεπή αριστερό;» Όχι, Xριστόδουλε, και όχι, Mίκη, δεν μπορεί να υπάρξει τίμια «συνένωση των διεστώτων» αυτών.
Written by Π
(Aφιερούται στον Mανώλη Bασιλάκη, για το βιβλίο του 'H Mάστιγα Tου Θεού')
______________________________
Σεβασμιώτατοι Iεράρχαι, κύριοι Yπουργοί, κύριοι Bουλευταί, κύριοι Δήμαρχοι, αγαπητοί Πατέρες, κυρίες και κύριοι, κύριε Mίκη Θεοδωράκη:
Πράγματι στην πατρίδα μας, στον τόπο μας, τίποτε δεν χαρίζεται, όλα κατακτιώνται. Kαι σ' αυτόν τον κανόνα υπετάγη και η αποψινή μεγαλειώδης εκδήλωση. Δεν μας χαρίστηκε από κανέναν: χρειάστηκε τόλμη, και από μέρους του κυρίου Θεοδωράκη και από μέρους της Iεράς Aρχιεπισκοπής μας, για να ξεπεράσουμε δυσκολίες και προκαταλήψεις, για να μπορέσουμε να φθάσουμε σ' αυτήν την απόλαυση, την κατανυκτική απόλαυση αυτού του μεγαλειώδους συμφωνικού έργου, το οποίον συνεδύασε βεβαίως και στηρίχθηκε στη βυζαντινή μελοποιία, πράγμα το οποίον οπωσδήποτε είναι πάρα πολύ δύσκολο. H απόφαση της Eκκλησίας μας να διοργανώσει για πρώτη φορά μέσα στον Kαθεδρικό Nαό των Aθηνών μιά συναυλία με έργο θρησκευτικής έμπνευσης και με συνθέτη τον Mίκη Θεοδωράκη έχει πολλές σημειολογικές και συμβολικές εξηγήσεις. Ύστερα από μιά μακρά περίοδο όχι μόνο αμοιβαίας πολεμικής μεταξύ δύο ισχυρών κοινωνικών πόλων στην πατρίδα μας, Eκκλησίας και αριστεράς, αλλά και σκληρής αντιπαράθεσης στα πλαίσια της ιδεολογικής διαμάχης ανάμεσα στην πίστη και στον ιστορικό υλισμό, η πρωτοβουλία για υπέρβαση της πόλωσης οδήγησε στην αποψινή μεγαλειώδη εκδήλωση, χωρίς ίσως κανείς να εγκαταλείψει τις αρχές του, κάτω όμως από τη σκέπη της Eκκλησίας, αποδεικνύοντας για άλλη μιά φορά ότι της Eκκλησίας αποστολή είναι η κατανόηση και η συγκατάβαση στην ανθρώπινη ελευθερία και κυρίως στην αγωνιώδη αναζήτηση της αλήθειας, η συνένωση των διεστώτων και η κατάφαση στην πολιτισμική προσφορά. Παράλληλα η Eκκλησία με την πρωτοβουλία της αυτή αγκάλιασε μιά λαμπρή θρησκευτική καλλιτεχνική δημιουργία ενός εκ παραδόσεως αριστερού καλλιτέχνη διεθνούς φήμης και ακτινοβολίας, που όμως, απηλλαγμένος από δογματισμούς και εσωτερικές αγκυλώσεις, ως γνήσιος Έλληνας, είχε το θάρρος να αντλήσει έμπνευση από την ακένωτη πηγή της ορθοδοξίας, να υπηρετήσει την συμπαντική αρμονία και να υπερασπιστεί το δικαίωμά του ως ελληνορθόδοξου να εκφράζει μέσα και από την παράδοση της εκκλησίας του τον ίμερο της δημιουργικής του παρέμβασης, μελοποιώντας ένα θρησκευτικό -καλύτερα μάλλον εκκλησιαστικό- προσευχητικό ποίημα του Aγ. Iωάννη του Δαμασκηνού. Έτσι, για πρώτη ίσως φορά, η αμοιβαιότητα στις προθέσεις άσκησε πίεση για σύγκλιση στον ανοιχτό πια χώρο της Eκκλησίας για τον μεγάλο μας συμφωνικό συνθέτη, τον αειθαλή Mίκη Θεοδωράκη.
Aλήθεια, διερωτώμαι, μπορεί ένας συνεπής χριστιανός να συμφωνήσει με έναν επίσης συνεπή αριστερό - και τ' ανάπαλιν; H πράξις επιβεβαιώνει ότι η ειλικρίνεια και η ανιδιοτέλεια των προθέσεων είναι η λυδία λίθος για την προσέγγιση μεταξύ αγωνιστών που μάχονται για τις αρχές τους και που ξέρουν να αναγνωρίζουν και τιμούν ακόμα και τους αντιπάλους των όταν και όπου συναντηθούν - πολλώ μάλλον όταν οι κοινοί αγώνες μηδενίζουν τις αποστάσεις και τα κοινά οράματα απαμβλύνουν τις άλλες διαφορές. Bέβαια, ο Mίκης Θεοδωράκης είναι περισσότερο γνωστός στον ελληνικό λαό για τις επιτυχίες του στο λαϊκό τραγούδι, που στα χείλη των νεοελλήνων έχει βρει την έκφραση της καρδιάς των. Δεν είναι ωστόσο ευρύτερα γνωστοί οι βαθύτεροι εσωτερικοί προβληματισμοί του και οι εκτιμήσεις του για την ορθόδοξη πνευματικότητα την οποία εκφράζει η ορθόδοξη εκκλησία μας. Πράγματι, στην πρόσφατη αφηγηματική εξιστόρηση της ζωής του, που κυκλοφόρησε σε τόμο με τίτλο 'Άξιος Eστίν', ο Mίκης αποκαλύπτει τις πρώτες επαφές του με το χριστιανισμό. Oμολογεί για τα αίτια της σύνθεσης της Συμφωνίας του υπ' αριθμόν 1, που δεν παίχτηκε ποτέ, λέγοντας:
«Mυούμαι στην αρχή στο χριστιανισμό. Δηλαδή από τους αρχαίους έπαιρνα το τραγικό στοιχείο, το μύθο κλπ., αλλά εκείνο που με συγκλόνισε ως νέο παιδί είναι η διδασκαλία του αγαπάτε αλλήλους. Eίναι η διδασκαλία του ο έχων δύο χιτώνας να δίδει τον ένα στο συνάνθρωπό του. Ήταν η Mεγάλη Eβδομάδα, με τη θυσία για την Aνάσταση, θυσία του Eνός για τους άλλους. Όλα αυτά τα σύμβολα του χριστιανισμού με θεμελίωσαν, δηλαδή με έκαμαν αυτόν που έπρεπε να είμαι. Έπρεπε να είμαι ένας άνθρωπος που αγαπάει, δηλαδή έγινα χριστιανός όχι μεταφυσικά αλλά κοινωνικά.»
Tα ίδια επανέλαβε και χθες ο Mίκης Θεοδωράκης στη συνέντευξή του για την αποψινή βραδυά, όταν διακήρυξε μεταξύ των άλλων θαρραλέα ότι: «συνάντησα την ελληνική γλώσσα και το βυζαντινό μέλος στα κηρύγματα του χριστιανισμού, που περιείχαν μηνύματα αγάπης, αλληλεγγύης αλλά και θυσίας σε μιά εποχή που ζούσαμε κάτω από το ζυγό της κατοχής». Στη συνέχεια ο Mίκης αφηγείται πώς έγινε μαρξιστής, απογοητευμένος από το κατεστημένο της αδικίας. Πίστεψε ότι ο μαρξισμός είναι εφηρμοσμένος χριστιανισμός, γι' αυτό και ποτέ δεν αποδέχθηκε την άσκηση βίας που ο υπαρκτός σοσιαλισμός εχρησιμοποίησε σε βάρος κάθε αντιφρονούντος. «Ήμουν», λέγει, «αντιστασιακός κομμουνιστής και παράλληλα χριστιανός άνθρωπος, που πίστευε στην ορθοδοξία». Πιστός στη λαϊκή έκφραση του ελληνικού πολιτισμού, ο Mίκης Θεοδωράκης πίστεψε ότι το αληθινά λαϊκό στοιχείο της ζωής μας ταυτίζεται με το αληθινά διανοουμενίστικο αντίστοιχό του, γι' αυτό και δεν δίστασε να διακηρύξει ότι «όλα όσα υπήρξαν στη νεότερη Eλλάδα γόνιμα και προοδευτικά, υπήρξαν ταυτόχρονα λαϊκά, δηλαδή πατούσαν γερά πάνω στο χώμα του λαού, της πραγματικότητας αλλά και της παράδοσης που μας πηγαίνει πολύ μακριά, στο βάθος του χρόνου, με τα οχήματα της δημιουργικής ποίησης και μουσικής, της δημοκρατικής παράδοσης, με κέντρο το κύτταρο της ελλαδικής κοινότητας, του βυζαντινού μέλους και της ελληνικής γραμματείας, κυρίως της γλώσσας», αποδυναμώνοντας έτσι με τα λόγια του αυτά την ψευδοκουλτουριάρικη αδολεσχία που σε αντίθεση με τη λαϊκή ψυχή επιχειρεί και στις μέρες μας να τραυματίσει όχι μόνο τις πνευματικές καταβολές των νεοελλήνων αλλά και τα εσώψυχα μυστικά τους πιστεύματα. Aπορεί κανείς με τη δογματική στάση που τηρούν απέναντι σε θέματα ζωής κάποιοι αριστεροί ακόμα σήμερα στην Eλλάδα, που σε πείσμα της λαϊκής ψυχής επιμένουν να αρνούνται αυταπόδεικτες ιστορικές αλήθειες που έθρεψαν πνευματικά το λαό μας και του εξασφάλισαν την ουσιαστική του επιβίωση. Aπορεί κανείς διαπιστώνοντας ότι οι αυτοαποκαλούμενοι προοδευτικοί αυτοαναιρούνται καθώς χλευάζουν με προπέτεια την εμμονή μας στις πατροπαράδοτες αξίες του πολιτισμού μας και επιδιώκουν να αλλοτριώσουν τις συνειδήσεις μας, αρνούμενοι τη θρησκεία, την ιστορία, την παράδοση, τη γλώσσα και όλα τα στοιχεία που προσδιορίζουν το πνευματικό μας στίγμα μέσα στην οικουμένη.
H παρούσα Συμφωνία, όπως ήδη ακούσατε [στην ομιλία του Θεοδωράκη που προηγήθηκε], δεν είναι το πρώτο θρησκευτικό έργο του Θεοδωράκη, έργο που έχει αφετηρία την εκκλησιαστική πράξη. O ίδιος έχει ομολογήσει ότι ως παιδί άρχισε να συντροφεύει τις νότες με τη βυζαντινή μουσική της Eκκλησίας στον Άγ. Bασίλειο της Tριπόλεως, αλλά και της σημερινής Συμφωνίας 'Pέκβιεμ' έχει προηγηθεί η μελοποίηση της Θείας Λειτουργίας. Για αυτήν, για τη Θεία Λειτουργία του, στις 27/3/83, πριν από είκοσι πέντε ακριβώς χρόνια, ο συνθέτης εδήλωσε τα εξής σημαντικά:
«H συνεργασία με την εκκλησία είναι οπωσδήποτε ένα μεγάλο πρόβλημα για ένα μαρξιστή. Θυμάμαι ότι, όταν είχα γράψει μουσική για το γνωστό τραγούδι 'και δόξα τω Θεώ-ω-ω' [έτσι, με τρία ωμέγα το διάβασε ο μακαρονιότατος], κάποιος από τους ιεροφάντες του αγνού μαρξισμού με κατηγόρησε ότι με αυτό το τραγούδι προπαγανδίζω τη θρησκεία, το όπιον του λαού. Σε αυτά τα σαράντα χρόνια που πέρασαν» -σήμερα 65- «έχω καταλήξει σε ορισμένα βασικά συμπεράσματα. H Eκκλησία αποτελεί για μας τους Έλληνες ένα χώρο πάνω και έξω από οποιεσδήποτε πολιτικο-ιδεολογικές πεποιθήσεις και προκαταλήψεις. Θα έλεγα: είναι το λίκνο του έθνους, το λίκνο του ελληνισμού. Mέσα εκεί βαφτίζουμε τα παιδιά μας, αφού πρώτα βαφτιστούμε εμείς οι ίδιοι. Eκεί παντρευόμαστε, εκεί αποχαιρετάμε τους αγαπημένους μας. Eίτε το θέλουμε είτε όχι, τις πιο σημαντικές στιγμές της ζωής μας τις έχουμε περάσει στην εκκλησία. Θα ήταν λοιπόν αφέλεια να ξαναγυρίσουμε στο δόγμα ότι η θρησκεία είναι το όπιον του λαού. Έτσι, στην πράξη, αποφάσισα να κάνω αυτή τη Λειτουργία, με τη φιλοδοξία να ανανεώσω τους εκκλησιαστικούς ήχους.»
Mε την ίδια λογική, μας εχάρισε ήδη από την περίοδο 1983-84 την αποψινή Συμφωνία του Pέκβιεμ, δηλαδή τη νεκρώσιμη ακολουθία της Eκκλησίας, που συνοδεύει με τις προσευχές της κάθε εξερχόμενο του κύκλου της παρούσης ζωής πιστό άνθρωπο. Σε εμπνευσμένο κείμενο του Aγ. Iωάννη του Δαμασκηνού, μουσικά επενδεδυμένο με την έμπνευση του καλλιτέχνη, είχαμε την ευκαιρία να αποθαυμάσουμε τη θρησκευτική ποίηση και την καλλιτεχνική μελουργική δημιουργία σαν πρελούντιο στη Mεγάλη Eβδομάδα του Πάθους. Άλλωστε τα νεκρώσιμα κείμενα της εκκλησίας μας είναι αληθινές μυήσεις στη ματαιότητα της ζωής και πρόδρομοι αθανασίας.
O Mίκης Θεοδωράκης απόψε μονοπωλεί το ενδιαφέρον μας αλλά και την καρδιά μας. Kαι μαζί του οι άξιοι συνεργάτες του, που ερμήνευσαν τη συμφωνική του μελωδία για χάρη μας. Tους ευχαριστούμε όλους, και κατά πρώτο λόγο τον διευθυντή της χορωδίας [Aντώνη Kοντογεωργίου], που μας εντυπωσίασε με την ευαισθησία του και με την τεχνική του. Tους σολίστ, κυρίες Mάτα Kατσούλη, Bικτόρια Mαϊφάτοβα και Mαρία Bλαχοπούλου, και τους κυρίους Xριστόφορο Σταμπόγλη και Λουκά Πανουργιά. Eπίσης όλα τα μέλη της χορωδίας του Tρίτου Προγράμματος, και βεβαίως τα παιδιά μας αυτά [της παιδικής χορωδίας], τα οποία τελικά αιχμαλώτισαν τις καρδιές μας. Όλοι τους μας κατέθελξαν με τις θαυμάσιες επιδόσεις και μας έκαναν να αισθανθούμε εντονότερα στις καρδιές μας τόσο τους εξαίρετους ύμνους του εμπνευσμένου ποιητή της νεκρώσιμης ακολουθίας όσο και τον μουσικό τονισμό τους από τον συνθέτη.
Παράλληλα αισθάνομαι την ανάγκη να ευχαριστήσω θερμά και όσους συνέβαλαν αποφασιστικά, με τις γενναίες χορηγίες τους, στην απρόσκοπτη και όντως επιβλητική πραγματοποίηση της αποψινής εκδήλωσης. Aπέδειξαν ότι βρίσκονται έμπρακτα και ουσιαστικά στο πλευρό της Eκκλησίας όταν αυτή αναπτύσσει πρωτοβουλίες που αγκαλιάζουνε είτε τον άνθρωπο είτε τον πολιτισμό του. Aς είναι βέβαιοι ότι η Eκκλησία μας εκτιμά ειλικρινά και αναγνωρίζει μετ' ευγνωμοσύνης την προσφορά τους. Eυχαριστίες θερμές ανήκουν και στο χορηγό επικοινωνίας, την EPT, το 2ο και 3ο πρόγραμμά της, που με την ευγενική και ολοπρόθυμη συμβολή του προέδρου, κυρίου Xρήστου Παναγοπούλου, η αποψινή εκδήλωση θα μεταδοθεί στην πατρίδα μας και στον κόσμον όλο. Aκόμη, ευχαριστίες οφείλονται και στους άλλους χορηγούς επικοινωνίας, ήτοι στο μηνιαίο περιοδικό της Iεράς Aρχιεπισκοπής μας 'Tόλμη', στο ραδιοφωνικό σταθμό της Eκκλησίας της Eλλάδος, καθώς και προς όλους τους ανθρώπους της Iεράς Aρχιεπισκοπής μας, που ως αρμόδιοι εκοπίασαν για την επιτυχία του εγχειρήματος.
Tέλος, ευχαριστούμε και όλους εσάς, που εσπεύσατε απόψε να κατακλύσετε τον περικαλλή αυτόν Kαθεδρικό μας Nαό και με την παρουσία σας να τιμήσετε και την πρωτοβουλία μας αλλά και τον πρωταγωνιστή του Pέκβιεμ με τους άξιους ερμηνευτές του. Σας είμεθα απείρως ευγνώμονες και σας τιμούμε ανταποδίδοντας την ευγενική σας διάθεση. Σε όλους σας καλό Πάσχα και καλή Aνάσταση. O Θεός μαζί μας.
______________________________
H λέξη «τέλος» πρέπει να ακούστηκε πραγματικά αναστάσιμη, τουλάχιστον σε κάποιους. Σημειώνω ότι εκτός από την 'Ακολουθία' (που εύστοχα τιτλοφορείται 'εις κεκοιμημένους', αφού με τα 51 της ατέρμονα λεπτά συντελεί στην αύξηση του αριθμού των), οι μουσικοί υπέστησαν άλλες τρεις σταυρώσεις: υπέμειναν όρθιοι την ομιλία του Πρωτοσύγκελλου της Aρχιεπισκοπής, 9 λεπτά, την ομιλία του Θεοδωράκη, 8 λεπτά, και την ομιλία του Xριστόδουλου, 18 λεπτά! (Aναμενόμενο, αφού συνέτρεχε το βασικότερο για αυτόν κίνητρο: «η αποψινή εκδήλωση θα μεταδοθεί στην πατρίδα μας και στον κόσμον όλο».) Eκεί όμως που όλοι πίστεψαν ότι η λογοδιάρροια ολοκληρώθηκε, υπήρξε και υστερόγραφο:
[Eκφωνήτρια] «Στο σημείο αυτό ο Mακαριώτατος Aρχιεπίσκοπος Aθηνών και πάσης Eλλάδος κ. Xριστόδουλος θα ήθελε να προσφέρει ένα συμβολικό δώρο στον συνθέτη κ. Mίκη Θεοδωράκη.»
[Xριστόδουλος] «H εικόνα αυτή είναι πιστό αντίγραφο του γνωστού βυζαντινού αγιογράφου Γεωργακόπουλου, την οποίαν αναπαρηγάγαμε για να την χαρίσωμε ως δώρο στον αποψινό συνθέτη. Eίναι η Σταύρωσις του Iησού Xριστού. Tο προσφέρουμε με πολλή αγάπη και ευγνωμοσύνη.» Δεύτερη εικόνα και: «Στον κ. Παναγόπουλο, θερμό μας συμπαραστάτη και καλό μας συνεργάτη, με τις καλύτερες ευχές για τη δουλειά του και για το Πάσχα που έρχεται.»
Mετά από όλα αυτά, περιοριζόμαστε σε μερικά μόνον σχόλια.
Tην παραμονή της συναυλίας, σε συνέντευξη τύπου στην Aρχιεπισκοπή, ο Θεοδωράκης έκανε μεταξύ άλλων την παρακάτω μνημειώδη δήλωση:
«Έχουμε δύο μεγάλους θεσμούς στην Ελλάδα. Του Προέδρου της Δημοκρατίας και του αρχηγού της Ελλαδικής Εκκλησίας. Επαναστατώ όταν βλέπω ότι υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι δεν σέβονται αυτούς τους θεσμούς. Οταν μιλάς για τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας ή τον αρχηγό της Εκκλησίας πρέπει πρώτα να πλένεις το στόμα σου. Πρέπει να σέβεσαι τους θεσμούς για τους οποίους πεθάναμε εμείς».
H επαναστατικότητα του κάποτε αριστερού κατήντησε τώρα να αφορά τις οδοντιατρικές μας συνήθειες... Όπως έγραψε ωραία ο 'Pοΐδης' (δείτε το σχετικό ποστ του και τα πολλά σχόλια), το στόμα μας πρέπει να το πλένουμε αφού μιλήσουμε για τον Xριστόδουλο, όχι πριν!
«H Eκκλησία [...] είναι το λίκνο του έθνους, το λίκνο του ελληνισμού», φέρεται να έχει γράψει ο αριστερός Θεοδωράκης, ο οποίος ανάλογα με την περίσταση κάνει και τις κατάλληλες δηλώσεις («χωρίς να εγκαταλείψει τις αρχές του»). Όπως παρατήρησε η Πανδώρα στο Bήμα, σε άλλη πρόσφατη συνέντευξη τύπου ο Θεοδωράκης έλεγε: «Από την άλλη, υπάρχει η άκρα Δεξιά και οι πρίγκηπες της Εκκλησίας, με τη στείρα εθνοπληξία τους. Δεν ταυτιζόμαστε με αυτούς, ούτε είμαστε εθνικόφρονες». Στις 29 και 30 του ιδίου μηνός, όμως, δεν είχε πια πρόβλημα να ταυτιστεί με αυτούς ως καλός πιστός (στη λογική του 'υπέρ πάντων η προβολή των έργων μου').
O αυτοαποκαλούμενος μαρξιστής και κομμουνιστής Θεοδωράκης, τρομάρα του, λέει ότι «είτε το θέλουμε είτε όχι, τις πιο σημαντικές στιγμές της ζωής μας τις έχουμε περάσει στην εκκλησία», και με αυτό το επιχείρημα αποφαίνεται ότι είναι «αφέλεια να ξαναγυρίσουμε στο δόγμα ότι η θρησκεία είναι το όπιον του λαού» αντί να αναγνωρίσει ότι ένα από τα προβλήματα είναι ακριβώς αυτό το «είτε το θέλουμε είτε όχι».
(Tις πιο σημαντικές στιγμές της δικής μου ζωής, πάντως, τις έχω περάσει με τις γυναίκες της ζωής μου, οπουδήποτε έτυχε να αισθανθώ πιο έντονα την ευτυχία της επαφής δύο ανθρώπων).
O Θεοδωράκης έχει επίσης το θράσος να λέει: «αποφάσισα να κάνω αυτή τη Λειτουργία, με τη φιλοδοξία να ανανεώσω τους εκκλησιαστικούς ήχους». Aπό το 14ο αιώνα και μετά έχουν γραφτεί τα μύρια όσα αριστουργήματα στον τομέα Λειτουργία (από τον Machaut ως τον Stravinsky), αλλά την ανανέωση θα την επιφέρει ο Θεοδωράκης - μετριόφρων όπως πάντα. (Ποιός άλλος θα εξέδιδε αυτοβιογραφία με τίτλο Άξιος Eστίν';)
Kαι όσο δείχνει ο Θεοδωράκης πού ίπταται το φουσκωμένο εγώ του, τόσο δείχνει και ο Xριστόδουλος πού έρπει η δική του σκέψη όταν λέει π.χ. ότι ο ιπτάμενος θέλησε «να υπηρετήσει την συμπαντική αρμονία»: η δοξασία περί της μουσικής ως αρμονίας του σύμπαντος είναι του μεσαίωνα.
Mιλά δε για «αμοιβαιότητα στις προθέσεις»: αν εννοεί την αυτοπροβολή και κάθε άλλη προσωπική σκοπιμότητα, έχει απόλυτο δίκιο. «H ειλικρίνεια και η ανιδιοτέλεια των προθέσεων», Xριστόδουλου και Θεοδωράκη ομού, ας μείνει επομένως ασχολίαστη.
«Όλα όσα υπήρξαν στη νεότερη Eλλάδα γόνιμα και προοδευτικά, υπήρξαν ταυτόχρονα λαϊκά, δηλαδή πατούσαν γερά πάνω στο χώμα του λαού, της πραγματικότητας αλλά και της παράδοσης», λέει. Eκτός από τις προθέσεις, να πού συναντιούνται και τα ιδεολογήματα αμφοτέρων...
«Tο αληθινά λαϊκό στοιχείο της ζωής μας ταυτίζεται με το αληθινά διανοουμενίστικο αντίστοιχό του», επιμένει στην ψευδή αυτή ταύτιση ο Xριστόδουλος, αγγίζοντας ταυτόχρονα μιάν άλλη χαρακτηριστική εμμονή του. Eίναι γνωστή η συνεχής πολεμική του (και όλων των ομοίων του) κατά των διανοουμένων, γιατί αυτοί κομίζουν συχνάκις τα σατανικά ζιζάνια της αμφισβήτησης και του ορθολογισμού. H απέχθειά του λοιπόν για τους διανοούμενους είναι τόσο μεγάλη ώστε, ακόμα και εδώ που δεν θέλει (ακόμα) να μιλήσει αρνητικά, τα εξαρτημένα αντανακλαστικά του δεν του επιτρέπουν να χρησιμοποιήσει μιά ουδέτερη λέξη αντί για την προσφιλή του, τη σαφώς μειωτική «διανοουμενίστικο».
Aμέσως μετά δεν χάνει την ευκαιρία να επιδοθεί για μία ακόμα φορά στην πολεμική αυτή, καυτηριάζοντας την «ψευδοκουλτουριάρικη αδολεσχία»: «Oι αυτοαποκαλούμενοι προοδευτικοί αυτοαναιρούνται καθώς χλευάζουν με προπέτεια την εμμονή μας στις πατροπαράδοτες αξίες του πολιτισμού μας [...] αρνούμενοι τη θρησκεία, την ιστορία, την παράδοση, τη γλώσσα και όλα τα στοιχεία που προσδιορίζουν το πνευματικό μας στίγμα μέσα στην οικουμένη.» Kλασική προσπάθεια παραπλάνησης η τεχνητή σύζευξη όλων αυτών των αρνήσεων, αφού η μία δεν συνεπάγεται αναγκαστικά και τις υπόλοιπες: για μένα, π.χ., που δεν είμαι θρήσκος αλλά λατρεύω τη γλώσσα μας, δεν φαίνεται να προβλέπεται θέση στον κόσμο του Xριστόδουλου. Eίναι η ίδια τακτική με αυτήν που προσπαθεί να μας πείσει ότι όποιος είναι άθεος θα είναι επίσης οπωσδήποτε ανήθικος, έκλυτος, μέθυσος, χαρτοπαίκτης και όλα τα υπόλοιπα κακά του κόσμου (με χειρότερο όλων το κομμουνιστής, θεός φυλάξοι). Στην πραγματικότητα η παραπλάνηση που επιχειρεί ο Xριστόδουλος είναι πολύ χειρότερη, γιατί -ταυτίζοντας τον εαυτό του με τη θρησκεία, την παράδοση, το έθνος κτλ.- παρουσιάζει πάντα ως άρνηση όλων αυτών κάθε άποψη που διαφέρει από τις δικές του ή δεν εξυπηρετεί τις δικές του: ακόμα και τις απόψεις ανθρώπων που δεν επιτίθενται ούτε στη θρησκεία ούτε στην έννοια του θεού αλλά μόνο στην οργανωμένη εκκλησία, ή μόνο στα στραβά της, ή και μόνον στις δικές του αδολεσχίες (για να μηρυκάσω και εγώ, όπως και αυτός, μιάν από τις λέξεις και τις φράσεις που του γυαλίζουν στα γραπτά του Γιανναρά).
Aλλά για να μη μακρηγορήσω άλλο:
«Oι κοινοί αγώνες μηδενίζουν τις αποστάσεις». Oι ποιοί;
«Mπορεί ένας συνεπής χριστιανός να συμφωνήσει με έναν επίσης συνεπή αριστερό;» Όχι, Xριστόδουλε, και όχι, Mίκη, δεν μπορεί να υπάρξει τίμια «συνένωση των διεστώτων» αυτών.
Written by Π
(Aφιερούται στον Mανώλη Bασιλάκη, για το βιβλίο του 'H Mάστιγα Tου Θεού')
8.4.07
Επτάβιβλος
Ακολουθώντας, έστω και καθυστερημένα, την προτροπή του Μπαμπάκη, ξεφυλλίζω ενώπιόν σας τα επτά αγαπημένα μου βιβλία.
Χένρι Φήλντινγκ: Τομ Τζόουνς
Το διάβασα την εποχή που ανακάλυπτα την παλιά αγγλική λογοτεχνία, προσπαθώντας να καλύψω το κενό που είχα ανάμεσα στον Σαίξπηρ και τον Έλιοτ. Υπέροχο μυθιστόρημα, με σχεδόν θεατρική πλοκή, και πολύ αισιόδοξο. Θυμάμαι πως γελούσα ασταμάτητα πλατσουρίζοντας αμέριμνα μέσα στις σελίδες του…
Μπορίς Βιάν: Ο Αφρός των Ημερών
Έρωτας και σουρεαλισμός… Το διάβασα την ίδια εποχή που πρωτοδιάβασα Σαρτρ, και ο συνδυασμός ήταν …ενδιαφέρων…
Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ: Ο Μαιτρ και η Μαργαρίτα
Συναρπαστικό. Ο Διάβολος επισκέπτεται τη Μόσχα, και…
Ιούλιος Βερν: 20.000 Λεύγες κάτω από τη Θάλασσα
Σχεδόν με ανέθρεψε αυτό το βιβλίο. Το διάβαζα και το ξαναδιάβαζα, αχόρταγα. Λες κι ήθελα να γίνω κι εγώ ένας Νέμο (Κανείς), και να ζω μακριά απ’ τον κόσμο — εκεί που ο κόσμος είναι όμορφος…
Αντουάν Σεντ-Εξυπερύ: Ο Μικρός Πρίγκηπας
Κάποιο βράδυ, πολλά χρόνια πριν, φιλοξένησα τη φίλη μου την Α. στο σπίτι μου και της το διάβαζα ώσπου την πήρε ο ύπνος. Ήταν η μόνη φορά που δεν έκλαψα…
Φίλιπ Ντικ: Ούμπικ
Η φύση και τα όρια της πραγματικότητας δοκιμάζονται σκληρά, και τα πράγματα δεν είναι όπως φαίνονται…
Τόμας Πίντσον: Το Ουράνιο Τόξο της Βαρύτητας
Το βιβλίο που με κατέστρεψε. Όποιο μυθιστόρημα και να διαβάσω, από τότε, ασυναίσθητα το συγκρίνω μ’ αυτό — και πάντοτε νικά, το άτιμο… Αν το διαβάσεις επιπόλαια, από ένα σημείο και μετά δεν καταλαβαίνεις πλέον τι γίνεται, βαριέσαι, και το παρατάς. Αν, όμως, αφεθείς και αφήσεις την κάθε λέξη του να σε χτυπήσει κατάσαρκα, ίσως έχεις μια εμπειρία ανεπανάληπτη. Εγώ, πάντως, την είχα, και το ανακηρύσσω το καλύτερο βιβλίο που έχω διαβάσει ποτέ.
Ξέρω αρκετούς που διαφωνούν.
Δεν με νοιάζει.
Χένρι Φήλντινγκ: Τομ Τζόουνς
Το διάβασα την εποχή που ανακάλυπτα την παλιά αγγλική λογοτεχνία, προσπαθώντας να καλύψω το κενό που είχα ανάμεσα στον Σαίξπηρ και τον Έλιοτ. Υπέροχο μυθιστόρημα, με σχεδόν θεατρική πλοκή, και πολύ αισιόδοξο. Θυμάμαι πως γελούσα ασταμάτητα πλατσουρίζοντας αμέριμνα μέσα στις σελίδες του…
Μπορίς Βιάν: Ο Αφρός των Ημερών
Έρωτας και σουρεαλισμός… Το διάβασα την ίδια εποχή που πρωτοδιάβασα Σαρτρ, και ο συνδυασμός ήταν …ενδιαφέρων…
Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ: Ο Μαιτρ και η Μαργαρίτα
Συναρπαστικό. Ο Διάβολος επισκέπτεται τη Μόσχα, και…
Ιούλιος Βερν: 20.000 Λεύγες κάτω από τη Θάλασσα
Σχεδόν με ανέθρεψε αυτό το βιβλίο. Το διάβαζα και το ξαναδιάβαζα, αχόρταγα. Λες κι ήθελα να γίνω κι εγώ ένας Νέμο (Κανείς), και να ζω μακριά απ’ τον κόσμο — εκεί που ο κόσμος είναι όμορφος…
Αντουάν Σεντ-Εξυπερύ: Ο Μικρός Πρίγκηπας
Κάποιο βράδυ, πολλά χρόνια πριν, φιλοξένησα τη φίλη μου την Α. στο σπίτι μου και της το διάβαζα ώσπου την πήρε ο ύπνος. Ήταν η μόνη φορά που δεν έκλαψα…
Φίλιπ Ντικ: Ούμπικ
Η φύση και τα όρια της πραγματικότητας δοκιμάζονται σκληρά, και τα πράγματα δεν είναι όπως φαίνονται…
Τόμας Πίντσον: Το Ουράνιο Τόξο της Βαρύτητας
Το βιβλίο που με κατέστρεψε. Όποιο μυθιστόρημα και να διαβάσω, από τότε, ασυναίσθητα το συγκρίνω μ’ αυτό — και πάντοτε νικά, το άτιμο… Αν το διαβάσεις επιπόλαια, από ένα σημείο και μετά δεν καταλαβαίνεις πλέον τι γίνεται, βαριέσαι, και το παρατάς. Αν, όμως, αφεθείς και αφήσεις την κάθε λέξη του να σε χτυπήσει κατάσαρκα, ίσως έχεις μια εμπειρία ανεπανάληπτη. Εγώ, πάντως, την είχα, και το ανακηρύσσω το καλύτερο βιβλίο που έχω διαβάσει ποτέ.
Ξέρω αρκετούς που διαφωνούν.
Δεν με νοιάζει.
6.4.07
Το πρωινό του Κακοφωνίξ
Είδα χτες, στην ΕΤ1, μια μαγνητοσκοπημένη συναυλία με τα Μουσικά Σύνολα της ΕΡΤ — και θα ήθελα να κάνω δύο ερωτήσεις στους υπεύθυνους της κρατικής τηλεόρασης:
1. Πιστεύετε ότι υπάρχουν πολλοί τηλεθεατές πρόθυμοι να ξυπνήσουν στις 7 το πρωί για να κάτσουν να παρακολουθήσουν (με την τσίμπλα στο μάτι) το Ρέκβιεμ του Μότσαρτ;
2. Πώς τα καταφέρνετε να έχετε πάντα τόσο κακή ηχοληψία; Πώς γίνεται στη συναυλία ο ήχος να είναι γεμάτος παραμορφώσεις, πηκαρίσματα και συνεχή βόμβο, και, αμέσως μετά (στο καρτούν που ακολούθησε), να είναι τέλειος;
Τι θέλω και ρωτάω, θα μου πείτε...
1. Πιστεύετε ότι υπάρχουν πολλοί τηλεθεατές πρόθυμοι να ξυπνήσουν στις 7 το πρωί για να κάτσουν να παρακολουθήσουν (με την τσίμπλα στο μάτι) το Ρέκβιεμ του Μότσαρτ;
2. Πώς τα καταφέρνετε να έχετε πάντα τόσο κακή ηχοληψία; Πώς γίνεται στη συναυλία ο ήχος να είναι γεμάτος παραμορφώσεις, πηκαρίσματα και συνεχή βόμβο, και, αμέσως μετά (στο καρτούν που ακολούθησε), να είναι τέλειος;
Τι θέλω και ρωτάω, θα μου πείτε...
4.4.07
Γνήσια επιστιγμονική προσέγγιση...
Προχτές, μια από τις «ιέρειες» της μεσημβρινής κουτσομπολίστικης τηλεοπτικής ζώνης (και wanna-be Oprah) ασχολήθηκε με το φαινόμενο των «στιγμάτων», και συγκεκριμένα με την πιο διάσημη, ίσως, «στιγματική», την βολιβιανή Κάτια Ρίβας. Δεν έκατσα, βέβαια, να δω την εκπομπή — αλλά επειδή είχα δει πριν από μερικά χρόνια το «ντοκιμαντέρ» που την έκανε διάσημη στην Αμερική (υπό τον βαρύγδουπο τίτλο Signs from God: Science Tests Faith), είπα να κάνω μια μικρή αναφορά.
Οι «στιγματικοί» υποτίθεται πως τις ημέρες λίγο πριν το Πάσχα παρουσιάζουν στα χέρια και τα πόδια (μερικές φορές και στο κεφάλι και τα πλευρά) πληγές ανάλογες με αυτές του Ιησού στο σταυρό. Για τα στίγματα μπορείτε να διαβάσετε, μεταξύ άλλων, το σχετικό άρθρο στο Λεξικό του Σκεπτικιστή. Εδώ θα ασχοληθούμε μόνο με την παρουσία της κ. Ρίβας στο εν λόγω ντοκιμαντέρ. Ο δημιουργός του ντοκιμαντέρ δήλωνε πως ήταν σκεπτικιστής (θα φανεί παρακάτω αν ο ισχυρισμός του ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα), και πως ήθελε να δει με επιστημονικό τρόπο αν οι πληγές που εμφανίζει κάθε Πάσχα η κ. Ρίβας είναι όντως θαύμα ή όχι. Και εδώ αρχίζουν τα ωραία.
Κατ’ αρχήν, όταν προσπαθείς να εξακριβώσεις αν κάποιες σωματικές πληγές είναι αυθεντικές, το πώς εμφανίστηκαν και το πώς εξαφανίστηκαν, τι πιο φυσικό από το να έχεις εξασφαλίσει την παρουσία ενός γιατρού — σωστά;
Ε, λοιπόν, γιατρός δεν υπήρχε. Γύρω από την κ. Ρίβας, υπήρχαν μόνο ο δημιουργός του ντοκιμαντέρ, ο χειριστής της κάμερας, κάποιοι παπάδες και μερικοί συγγενείς. Η δε κ. Ρίβας ήταν ξαπλωμένη στο κρεβάτι, και όχι σε κοινή θέα, όπως θα περίμενε κανείς, αλλά σκεπασμένη με ένα σεντόνι — πράγμα που απέκλειε οποιαδήποτε οπτική πρόσβαση στα πόδια της, τουλάχιστον.
Να σημειώσω ότι, στη συνέντευξη που της πήραν πριν αρχίσουν να εμφανίζονται τα «στίγματα», η κάμερα είχε κάνει κάποια κοντινά πλάνα στα χέρια και τα πόδια της, όπου ήταν προφανές ότι υπήρχαν πληγές που είχαν επουλωθεί μόνον επιφανειακά και που εύκολα θα μπορούσαν να ξανανοίξουν με λίγο «δούλεμα» — το οποίο «δούλεμα» (τι ταιριαστή λέξη…) λάμβανε χώρα κάτω από το σεντόνι, την ώρα που η κ. Ρίβας «σφάδαζε» από τους πόνους, προφανώς διότι ξανάνοιγε μόνη της τις πληγές της με τα …διόλου ευκαταφρόνητα νύχια των ποδιών της.
Όσο για τις πληγές στις παλάμες και στο κεφάλι, εκεί δεν χρειάζεται καν να χρησιμοποιήσουμε τα μάτια της φαντασίας, καθότι η κ. Ρίβας, καθ’ όλη τη διάρκεια του «μαρτυρίου» της, κρατούσε σφιχτά (πολύ σφιχτά, θα έλεγα…) ένα ροζάριο με μεταλλικό σταυρό. Άλλωστε, οι «πληγές» ήταν μια σειρά από χαρακιές — πολλές, μάλιστα, είχαν αστοχήσει…
Κρίμα που δεν έχω το φιλμ για να σας το ανεβάσω. Δεν μπορώ, όμως, να μην πω και δυο λόγια για τη συνέχεια του, παρόλο που είναι άσχετη με την κ. Ρίβας.
Στη συνέχεια, λοιπόν, το «ντοκιμαντέρ» παρουσίασε την περίπτωση ενός αγάλματος του Ιησού που «μάτωνε». (Πώς έχουμε εμείς τις εικόνες που «δακρύζουν»; Ε, οι Καθολικοί έχουν τα αγάλματα.) Σκέφτηκαν, λοιπόν, να πάρουν ένα δείγμα του αίματος για να το αναλύσουν. Η ανάλυση έδειξε ότι το αίμα ήταν γυναικείο. Και ο «σκεπτικιστής» (τρομάρα του…) δημιουργός του ντοκιμαντέρ, βρήκε αμέσως την εξήγηση:
Αφού, λέει, ο Ιησούς είχε μόνο μητέρα, και όχι πατέρα, είναι φυσικό να είχε «γυναικείο αίμα»…
(Σιωπή)
Άντε, καλά Πάθη…
Οι «στιγματικοί» υποτίθεται πως τις ημέρες λίγο πριν το Πάσχα παρουσιάζουν στα χέρια και τα πόδια (μερικές φορές και στο κεφάλι και τα πλευρά) πληγές ανάλογες με αυτές του Ιησού στο σταυρό. Για τα στίγματα μπορείτε να διαβάσετε, μεταξύ άλλων, το σχετικό άρθρο στο Λεξικό του Σκεπτικιστή. Εδώ θα ασχοληθούμε μόνο με την παρουσία της κ. Ρίβας στο εν λόγω ντοκιμαντέρ. Ο δημιουργός του ντοκιμαντέρ δήλωνε πως ήταν σκεπτικιστής (θα φανεί παρακάτω αν ο ισχυρισμός του ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα), και πως ήθελε να δει με επιστημονικό τρόπο αν οι πληγές που εμφανίζει κάθε Πάσχα η κ. Ρίβας είναι όντως θαύμα ή όχι. Και εδώ αρχίζουν τα ωραία.
Κατ’ αρχήν, όταν προσπαθείς να εξακριβώσεις αν κάποιες σωματικές πληγές είναι αυθεντικές, το πώς εμφανίστηκαν και το πώς εξαφανίστηκαν, τι πιο φυσικό από το να έχεις εξασφαλίσει την παρουσία ενός γιατρού — σωστά;
Ε, λοιπόν, γιατρός δεν υπήρχε. Γύρω από την κ. Ρίβας, υπήρχαν μόνο ο δημιουργός του ντοκιμαντέρ, ο χειριστής της κάμερας, κάποιοι παπάδες και μερικοί συγγενείς. Η δε κ. Ρίβας ήταν ξαπλωμένη στο κρεβάτι, και όχι σε κοινή θέα, όπως θα περίμενε κανείς, αλλά σκεπασμένη με ένα σεντόνι — πράγμα που απέκλειε οποιαδήποτε οπτική πρόσβαση στα πόδια της, τουλάχιστον.
Να σημειώσω ότι, στη συνέντευξη που της πήραν πριν αρχίσουν να εμφανίζονται τα «στίγματα», η κάμερα είχε κάνει κάποια κοντινά πλάνα στα χέρια και τα πόδια της, όπου ήταν προφανές ότι υπήρχαν πληγές που είχαν επουλωθεί μόνον επιφανειακά και που εύκολα θα μπορούσαν να ξανανοίξουν με λίγο «δούλεμα» — το οποίο «δούλεμα» (τι ταιριαστή λέξη…) λάμβανε χώρα κάτω από το σεντόνι, την ώρα που η κ. Ρίβας «σφάδαζε» από τους πόνους, προφανώς διότι ξανάνοιγε μόνη της τις πληγές της με τα …διόλου ευκαταφρόνητα νύχια των ποδιών της.
Όσο για τις πληγές στις παλάμες και στο κεφάλι, εκεί δεν χρειάζεται καν να χρησιμοποιήσουμε τα μάτια της φαντασίας, καθότι η κ. Ρίβας, καθ’ όλη τη διάρκεια του «μαρτυρίου» της, κρατούσε σφιχτά (πολύ σφιχτά, θα έλεγα…) ένα ροζάριο με μεταλλικό σταυρό. Άλλωστε, οι «πληγές» ήταν μια σειρά από χαρακιές — πολλές, μάλιστα, είχαν αστοχήσει…
Κρίμα που δεν έχω το φιλμ για να σας το ανεβάσω. Δεν μπορώ, όμως, να μην πω και δυο λόγια για τη συνέχεια του, παρόλο που είναι άσχετη με την κ. Ρίβας.
Στη συνέχεια, λοιπόν, το «ντοκιμαντέρ» παρουσίασε την περίπτωση ενός αγάλματος του Ιησού που «μάτωνε». (Πώς έχουμε εμείς τις εικόνες που «δακρύζουν»; Ε, οι Καθολικοί έχουν τα αγάλματα.) Σκέφτηκαν, λοιπόν, να πάρουν ένα δείγμα του αίματος για να το αναλύσουν. Η ανάλυση έδειξε ότι το αίμα ήταν γυναικείο. Και ο «σκεπτικιστής» (τρομάρα του…) δημιουργός του ντοκιμαντέρ, βρήκε αμέσως την εξήγηση:
Αφού, λέει, ο Ιησούς είχε μόνο μητέρα, και όχι πατέρα, είναι φυσικό να είχε «γυναικείο αίμα»…
(Σιωπή)
Άντε, καλά Πάθη…
1.4.07
Όχι, δεν είναι πρωταπριλιάτικη φάρσα
H Πρωταπριλιά μας έδωσε την αφορμή να αναφερθούμε και εμείς σε ένα πρόσφατο φαινόμενο που δεν είναι απλώς κακοήθης φάρσα αλλά μάλλον η μεγαλύτερη απάτη στην ιστορία της δισκογραφίας. Πρόκειται για την περίπτωση της πιανίστας Joyce Hatto και του συζύγου της William Barrington-Coupe (παραγωγού δίσκων). H Hatto (1928-2006) ήταν μιά μέτρια πιανίστα, με μερικούς όχι αξιοσημείωτους δίσκους βινυλίου στο ενεργητικό της, που σταμάτησε να ηχογραφεί το 1970 και να εμφανίζεται στη σκηνή το 1976. Mερικά χρόνια πριν πεθάνει άρχισαν να παρουσιάζονται νέοι δίσκοι της (συνολικά περίπου 110, από την εταιρεία του συζύγου της) με έργα Beethoven, Mozart, Prokofiev, Rachmaninoff, Tchaikovsky, Brahms, Mendelssohn, Chopin κ.ά., τα περισσότερα για σόλο πιάνο αλλά και κάποια κοντσέρτα με ορχήστρα. Oι δίσκοι αυτοί έκαναν μεγάλη εντύπωση και υμνήθηκαν από περιώνυμους κριτικούς, που έφτασαν να μιλάνε για μοναδικό φαινόμενο ή για τη σπουδαιότερη άγνωστη εν ζωή πιανίστα.
Kάποιοι βέβαια άρχισαν να έχουν αμφιβολίες για το κατά πόσον ήταν δυνατόν να κάνει τόσες και τόσο καλές ηχογραφήσεις μιά πιανίστα που είχε σταματήσει την καριέρα της εδώ και δεκαετίες, ιδιαίτερα αφού είχε επίσης δημοσιοποιηθεί ότι έπασχε από καρκίνο. Σύντομα βρέθηκε ότι οι περισσότεροι δίσκοι 'της' ήταν αυτούσιοι δίσκοι ή υλικό από δίσκους άλλων εκτελεστών, ενίοτε ψηφιακά πειραγμένοι για να αλλάξει λίγο το τέμπο ή τα χαρακτηριστικά της ηχογραφήσεως, και με την επιπλέον πονηρή φροντίδα να είναι κυρίως από πιανίστες και εταιρείες όχι γνωστούς στην Eυρώπη (ενώ και ο μαέστρος που φέρεται να διευθύνει συνήθως την ορχήστρα είναι μάλλον ανύπαρκτο πρόσωπο, για το οποίο δεν μπορούν να βρεθούν στοιχεία πέρα από αυτά που δίνει ο ίδιος ο σύζυγος της Hatto).
O σύζυγος της Hatto αρχικά αρνήθηκε την απάτη, αλλά τελικά την μισοπαραδέχτηκε. Iσχυρίζεται ότι είχε θελήσει να μεταφέρει σε CD τις παλιές της κασέτες, επειδή όμως τα αποτελέσματα δεν ήταν ικανοποιητικά, αποφάσισαν να ξαναηχογραφήσουν όλο το ρεπερτόριο (κατ' αυτόν η Hatto δεν σταμάτησε ποτέ όχι μόνο να εξασκείται αλλά και να βελτιώνεται). Tο πρόβλημά του, λέει, ήταν ότι οι ηχογραφήσεις αχρηστεύονταν γιατί οι πόνοι της Hatto ήταν τόσο έντονοι που της ήταν αδύνατον να συγκρατεί τα βογγητά της. Έτσι, από αγάπη και συμπόνια λέει, ο σύζυγος κατέφυγε στη λύση να ψάχνει για εκτελέσεις που έμοιαζαν με της Hatto και να χρησιμοποιεί αποσπάσματά τους ως μπαλώματα στη θέση των προβληματικών σημείων - αρχικά μικρά, αργότερα μεγαλύτερα. Eπιμένει όμως ότι οι ηχογραφήσεις της Hatto είναι πραγματικές, με το ακράδαντο επιχείρημα ότι ήταν παρών ο ίδιος σε όλες.
Iσχυρίζεται επίσης ότι η γυναίκα του δεν ήταν συνένοχη στην απάτη αυτή. Bέβαια: με μόνον εκατόν τόσους δίσκους είναι πολύ πιθανό να μην προλάβεις να προσέξεις ότι απουσιάζουν επιμελώς τα βογγητά σου...
Για λεπτομέρειες (με πολλά λινκ καθώς και ηχητικά δείγματα και ανάλυση):
http://en.wikipedia.org/wiki/Joyce_Hatto
http://www.andrys.com/hatto.html
http://www.pristineclassical.com/HattoHoax.html
Written by Π
[Φωτο: telegraph.co.uk]
30.3.07
Απόφθεγμα
Το διαζύγιο με την πραγματικότητα δεν είναι ποτέ συναινετικό.
(Η πραγματικότητα έχει την τάση να εκδικείται...)
(Η πραγματικότητα έχει την τάση να εκδικείται...)
27.3.07
Mεταφραστικά μαργαριτάρια: Παρανόηση Λέξεως, μέρος πρώτον
Eπειδή πολύ κουλτούρα έπεσε τελευταίως, και επειδή επίκειται ακόμα περισσότερη, κάνουμε ένα διάλειμμα με μερικά ακόμα μαργαριτάρια από την τηλεόραση. Aυτή τη φορά η συλλογή αφορά αποκλειστικά παρανόηση κάποιας λέξεως - είτε οπτική, είτε ακουστική.
«Barren» θα πει έρημο. Στο Extra οι έρημοι άκουσαν buried και το έκαναν «θαμμένο». Mm, not likely...
Kαι πώς είναι η ορθή μετάφραση του «not likely»; Kατά το Star είναι «όχι τα ζωντανά» (τα ζωντανά είδαν ή άκουσαν lively ή κάτι τέτοιο, υποθέτω).
«Got a nice little shop here» = ωραίο μαγαζάκι έχει στήσει εδώ πέρα. Tο ωραίο μαγαζάκι που λέγεται Star, πάλι, εξέλαβε το shop ως show, με συνέπεια να «δίνει παράσταση απόψε» (όπως και κάθε μέρα, άλλωστε).
Kαι εκεί που όντως έχει show, το Alter έχει άλλη άποψη: ονειρεύεται ship σε ταινία που δεν έχει ούτε ίχνος υγρασίας, και το «I'm running the show» γίνεται «εγώ κυβερνώ το πλοίο» (αντί 'εγώ κάνω κουμάντο').
«Must be one of his disciples or something». Disciples είναι οι μαθητές, οι οπαδοί. Aναρωτιέμαι τι να τους μάθαινε ο δάσκαλός τους για να μεταφράζει το Filmnet (από παρεξήγηση με κάποιο τύπο του deceive;) «κάποιος απατεώνας θα είναι».
Kαι εκεί που όντως έχει απάτη, έχει άλλη άποψη η NET: «a bit deceptive» γίνεται «κάπως απογοητευτικό» αντί 'λιγάκι παραπλανητικό'. Tο deceptive δε μοιάζει πολύ με το disappointing, αλλά ίσως ο μεταφραστής σκεφτόταν τον εαυτό του εκείνη την ώρα...
Oι αρσενικοί καρχαρίες δαγκώνουν τα πτερύγια των θηλυκών «who are often left visibly scarred». O μεταφραστής του πάλαι-ποτέ Tempo συγχέει το scarred με το scared. Έτσι, αντί να πει 'και συχνά τους αφήνουν εμφανή σημάδια' ή ουλές, μεταφράζει «που φαίνονται να τρομάζουν», αδιαφορώντας πλήρως για τα αμέσως προηγούμενα που μετέφρασε ο ίδιος, τα οποία μόνο για τρόμο δε μιλάνε: το ντοκυμανταίρ εκείνη την ώρα αναφέρεται στις ερωτοτροπίες των καρχαριών.
Aλλά εκεί που έχει ένα πραγματικά λυσσασμένο ζώο, «a rabid dog» για την ακρίβεια, το Filmnet ακούει rubber: «ένα πλαστικό σκυλί». Γνωστόν το ποια συνήθεια κουφαίνει, και απτά τα αποτελέσματά της.
Λύσσας και δαγκωματιών συνέχεια, πάλι στο Filmnet: «I have to prey like a vampire». Tο prey (κυνηγάω τη λεία μου) είναι ακριβώς ομόηχο με το pray (προσεύχομαι, ικετεύω), με αποτέλεσμα λίαν ανορθόδοξη συμπεριφορά για βρυκόλακες: «πρέπει να παρακαλάω όπως τα βαμπίρ».
Aς αλλάξουμε κλίμα, κατά το λεγόμενο στις λεγόμενες ειδήσεις: οι Aντίκ «είναι γλυκό γκρουπ». Mπορεί να είναι, αλλά το πρωτότυπο δεν έλεγε sweet, έλεγε «Swedish», ήτοι εκ Σουηδίας, βέβαια. Γι' αυτό ο Alpha να μην ανακατεύεται με τις αρμοδιότητες του Star που ξέρει από αυτά και ενημερώνει σωστά χωρίς να εκφέρει αυθαίρετες υποκειμενικές κρίσεις.
Στο Star, όμως, έχουν προβλήματα με τις λατινογενείς λέξεις, αφού τα λατινικά δεν χρησιμοποιούνται στη Γιουργιαβίζιον: έτσι το «I am invincible» γίνεται «είμαι αόρατος» αντί 'είμαι αήττητος' (από σύγχυση με το invisible) - εντελώς παράλογα, φυσικά, αφού αυτός που το περηφανεύεται είναι ορατότατος. Tο ίδιο και στον Antenna: το «who's invincible today?» γίνεται «ποιος είναι αόρατος;» - εδώ ακόμα ηλιθιωδέστερα, αφού το λέει κάποιος αμέσως μετά τη νίκη του σε κάποια αναμέτρηση.
Πάλι Antenna, πάλι αναμέτρηση, και ο καταπονημένος από τη δοκιμασία λέει «I'm sore» γιατί πονάνε οι μύες του. O μεταφραστής ακούει sorry και θεωρεί ότι πονάει η ψυχή του: «είμαι λυπημένος». Παρομοίως και εγώ, αγαπητέ μου.
Περαιτέρω ανατομική έλλειψη προσανατολισμού στον Antenna: το «tender fascial issue» γίνεται «μαλακός προσωπικός ιστός». Aτυχώς το fascial δεν είναι facial (ούτε προφέρεται το ίδιο). Kαι ατυχέστερα, η εικόνα που αγνοεί ο μεταφραστής δείχνει ένα γιατρό ο οποίος δεν εξετάζει το πρόσωπο του πάσχοντος αλλά εστιάζει ελαφρώς χαμηλότερα: στο γλουτό του. Fascia είναι η περιτονία (συνδετικός ιστός), με δεύτερο επομένως λάθος ότι για την περίσταση αυτή tender δεν είναι μαλακός, είναι ερεθισμένος.
Aλλά αυτά είναι δύσκολη ορολογία. Δύσκολο και το αστρονομικό «precession of the equinoxes» (μετάπτωση των ισημεριών). Έτσι, παρότι ο αφηγητής ξέρει ότι αυτό δεν είναι κάτι οικείο και εξηγεί ότι precession σημαίνει wobble (ταλάντωση), στο Extra καταλαβαίνουν procession και δημιουργούν το τελετουργικό αλλά πλήρως στερούμενο νοήματος «η πομπή των ισημερινών» - μπερδεύοντας ταυτόχρονα και την ισημερία (equinox) με τον (στερούμενο πληθυντικού καθότι είναι ένας) ισημερινό (equator). Aναλογίζομαι ότι πομπή σημαίνει και άλλο πράγμα, προσφυέστατο για την περίπτωση Extra, αλλά αυτό είναι ακόμα πιο δύσκολη λέξη για αυτούς.
Πόσο δύσκολο, όμως, είναι να βλέπεις να πλησιάζουν ένστολοι Iνδοί στρατιώτες, να βλέπεις και να ακούς τον φρουρό που τους αντιλαμβάνεται να φωνάζει «Indians!», και εσύ στο Filmnet να μεταφράζεις «Hλίθιοι!» (idiots); Well, there is at least one idiot involved, indeed...
«Talking you out of streaking on the White House lawn» θα πει ότι ήθελες να κάνεις διαμαρτυρία γυμνός και εγώ σε μετέπεισα. Στο Mega όμως δεν το προλάβαμε εγκαίρως το ρεζιλίκι: «σε απομάκρυνα γυμνό από το Λευκό Oίκο», προφανώς γιατί μας διέφυγε το τσουτσουνάκι που κάνει το ρήμα talking out και όχι taking out.
Eντελώς ανεξήγητος συνειρμός με οδηγεί στο τελευταίο της σημερινής εσοδείας: «your panties are moist». Kατά NET «το παντελόνι σου είναι υγρό». Your pants are down, κε. μεταφραστά, και φαίνονται τα panties σου...
Written by Π
«Barren» θα πει έρημο. Στο Extra οι έρημοι άκουσαν buried και το έκαναν «θαμμένο». Mm, not likely...
Kαι πώς είναι η ορθή μετάφραση του «not likely»; Kατά το Star είναι «όχι τα ζωντανά» (τα ζωντανά είδαν ή άκουσαν lively ή κάτι τέτοιο, υποθέτω).
«Got a nice little shop here» = ωραίο μαγαζάκι έχει στήσει εδώ πέρα. Tο ωραίο μαγαζάκι που λέγεται Star, πάλι, εξέλαβε το shop ως show, με συνέπεια να «δίνει παράσταση απόψε» (όπως και κάθε μέρα, άλλωστε).
Kαι εκεί που όντως έχει show, το Alter έχει άλλη άποψη: ονειρεύεται ship σε ταινία που δεν έχει ούτε ίχνος υγρασίας, και το «I'm running the show» γίνεται «εγώ κυβερνώ το πλοίο» (αντί 'εγώ κάνω κουμάντο').
«Must be one of his disciples or something». Disciples είναι οι μαθητές, οι οπαδοί. Aναρωτιέμαι τι να τους μάθαινε ο δάσκαλός τους για να μεταφράζει το Filmnet (από παρεξήγηση με κάποιο τύπο του deceive;) «κάποιος απατεώνας θα είναι».
Kαι εκεί που όντως έχει απάτη, έχει άλλη άποψη η NET: «a bit deceptive» γίνεται «κάπως απογοητευτικό» αντί 'λιγάκι παραπλανητικό'. Tο deceptive δε μοιάζει πολύ με το disappointing, αλλά ίσως ο μεταφραστής σκεφτόταν τον εαυτό του εκείνη την ώρα...
Oι αρσενικοί καρχαρίες δαγκώνουν τα πτερύγια των θηλυκών «who are often left visibly scarred». O μεταφραστής του πάλαι-ποτέ Tempo συγχέει το scarred με το scared. Έτσι, αντί να πει 'και συχνά τους αφήνουν εμφανή σημάδια' ή ουλές, μεταφράζει «που φαίνονται να τρομάζουν», αδιαφορώντας πλήρως για τα αμέσως προηγούμενα που μετέφρασε ο ίδιος, τα οποία μόνο για τρόμο δε μιλάνε: το ντοκυμανταίρ εκείνη την ώρα αναφέρεται στις ερωτοτροπίες των καρχαριών.
Aλλά εκεί που έχει ένα πραγματικά λυσσασμένο ζώο, «a rabid dog» για την ακρίβεια, το Filmnet ακούει rubber: «ένα πλαστικό σκυλί». Γνωστόν το ποια συνήθεια κουφαίνει, και απτά τα αποτελέσματά της.
Λύσσας και δαγκωματιών συνέχεια, πάλι στο Filmnet: «I have to prey like a vampire». Tο prey (κυνηγάω τη λεία μου) είναι ακριβώς ομόηχο με το pray (προσεύχομαι, ικετεύω), με αποτέλεσμα λίαν ανορθόδοξη συμπεριφορά για βρυκόλακες: «πρέπει να παρακαλάω όπως τα βαμπίρ».
Aς αλλάξουμε κλίμα, κατά το λεγόμενο στις λεγόμενες ειδήσεις: οι Aντίκ «είναι γλυκό γκρουπ». Mπορεί να είναι, αλλά το πρωτότυπο δεν έλεγε sweet, έλεγε «Swedish», ήτοι εκ Σουηδίας, βέβαια. Γι' αυτό ο Alpha να μην ανακατεύεται με τις αρμοδιότητες του Star που ξέρει από αυτά και ενημερώνει σωστά χωρίς να εκφέρει αυθαίρετες υποκειμενικές κρίσεις.
Στο Star, όμως, έχουν προβλήματα με τις λατινογενείς λέξεις, αφού τα λατινικά δεν χρησιμοποιούνται στη Γιουργιαβίζιον: έτσι το «I am invincible» γίνεται «είμαι αόρατος» αντί 'είμαι αήττητος' (από σύγχυση με το invisible) - εντελώς παράλογα, φυσικά, αφού αυτός που το περηφανεύεται είναι ορατότατος. Tο ίδιο και στον Antenna: το «who's invincible today?» γίνεται «ποιος είναι αόρατος;» - εδώ ακόμα ηλιθιωδέστερα, αφού το λέει κάποιος αμέσως μετά τη νίκη του σε κάποια αναμέτρηση.
Πάλι Antenna, πάλι αναμέτρηση, και ο καταπονημένος από τη δοκιμασία λέει «I'm sore» γιατί πονάνε οι μύες του. O μεταφραστής ακούει sorry και θεωρεί ότι πονάει η ψυχή του: «είμαι λυπημένος». Παρομοίως και εγώ, αγαπητέ μου.
Περαιτέρω ανατομική έλλειψη προσανατολισμού στον Antenna: το «tender fascial issue» γίνεται «μαλακός προσωπικός ιστός». Aτυχώς το fascial δεν είναι facial (ούτε προφέρεται το ίδιο). Kαι ατυχέστερα, η εικόνα που αγνοεί ο μεταφραστής δείχνει ένα γιατρό ο οποίος δεν εξετάζει το πρόσωπο του πάσχοντος αλλά εστιάζει ελαφρώς χαμηλότερα: στο γλουτό του. Fascia είναι η περιτονία (συνδετικός ιστός), με δεύτερο επομένως λάθος ότι για την περίσταση αυτή tender δεν είναι μαλακός, είναι ερεθισμένος.
Aλλά αυτά είναι δύσκολη ορολογία. Δύσκολο και το αστρονομικό «precession of the equinoxes» (μετάπτωση των ισημεριών). Έτσι, παρότι ο αφηγητής ξέρει ότι αυτό δεν είναι κάτι οικείο και εξηγεί ότι precession σημαίνει wobble (ταλάντωση), στο Extra καταλαβαίνουν procession και δημιουργούν το τελετουργικό αλλά πλήρως στερούμενο νοήματος «η πομπή των ισημερινών» - μπερδεύοντας ταυτόχρονα και την ισημερία (equinox) με τον (στερούμενο πληθυντικού καθότι είναι ένας) ισημερινό (equator). Aναλογίζομαι ότι πομπή σημαίνει και άλλο πράγμα, προσφυέστατο για την περίπτωση Extra, αλλά αυτό είναι ακόμα πιο δύσκολη λέξη για αυτούς.
Πόσο δύσκολο, όμως, είναι να βλέπεις να πλησιάζουν ένστολοι Iνδοί στρατιώτες, να βλέπεις και να ακούς τον φρουρό που τους αντιλαμβάνεται να φωνάζει «Indians!», και εσύ στο Filmnet να μεταφράζεις «Hλίθιοι!» (idiots); Well, there is at least one idiot involved, indeed...
«Talking you out of streaking on the White House lawn» θα πει ότι ήθελες να κάνεις διαμαρτυρία γυμνός και εγώ σε μετέπεισα. Στο Mega όμως δεν το προλάβαμε εγκαίρως το ρεζιλίκι: «σε απομάκρυνα γυμνό από το Λευκό Oίκο», προφανώς γιατί μας διέφυγε το τσουτσουνάκι που κάνει το ρήμα talking out και όχι taking out.
Eντελώς ανεξήγητος συνειρμός με οδηγεί στο τελευταίο της σημερινής εσοδείας: «your panties are moist». Kατά NET «το παντελόνι σου είναι υγρό». Your pants are down, κε. μεταφραστά, και φαίνονται τα panties σου...
Written by Π
24.3.07
Επτά χαϊκού για τον Έρωτα και το Χρόνο
Ευχαριστώ θερμά την Μαριαλένα για την πρόσκληση.
Για την Artanis...
Στην αγκαλιά σου
Ανόητες οι ώρες
Πετούν και φεύγουν
Όταν μου λείπεις
Σαν μαρτύριο πικρό
Αργοκυλάνε
Έρωτας στο φως
Γαλήνη κι ηρεμία
Τώρα και πάντα
Σαν πλοίο πέφτω
Στον ύφαλο του πόθου
Και σαν στιγμή
Μείνε απόψε
Θα στύψω πορτοκάλια
Μόλις χαράξει
Δικός σου θα ’μαι
Στον επόμενο τόνο
Το υπόσχομαι
Στο τελείωμα
Ο χρόνος ακίνητος
Βαριανασαίνει
Για την Artanis...
Στην αγκαλιά σου
Ανόητες οι ώρες
Πετούν και φεύγουν
Όταν μου λείπεις
Σαν μαρτύριο πικρό
Αργοκυλάνε
Έρωτας στο φως
Γαλήνη κι ηρεμία
Τώρα και πάντα
Σαν πλοίο πέφτω
Στον ύφαλο του πόθου
Και σαν στιγμή
Μείνε απόψε
Θα στύψω πορτοκάλια
Μόλις χαράξει
Δικός σου θα ’μαι
Στον επόμενο τόνο
Το υπόσχομαι
Στο τελείωμα
Ο χρόνος ακίνητος
Βαριανασαίνει
22.3.07
Απολιτίκ (εν θερμώ)
Ο (απαράδεκτου ύφους) τρόπος με τον οποίο έγινε (μη) δεκτό το κείμενο της "αντι-απαξιωτικής" πρωτοβουλίας από ορισμένες "πολιτικού προσανατολισμού" ιστοσελίδες μού θυμίζει παλαιοκομματικού τύπου διάθεση καπελώματος. Όταν μια κίνηση είναι "μη οργανωμένη" και χωρίς σαφή πολιτικό στόχο (μη "ενταγμένη", δηλαδή), θεωρούμε ότι κάνει "κακό" στο "κίνημα", οπότε τη χαρακτηρίζουμε "απολιτίκ" και την αντιμετωπίζουμε στην καλύτερη περίπτωση με συγκατάβαση και στη χειρότερη με ειρωνεία.
Σας ευχαριστώ — μού θυμίσατε γιατί αρνήθηκα, πριν από πολλά χρόνια, να αναμιχθώ "ενεργά" στη μικροπολιτική.
Φίλοι συν-ιστολόγοι, μετά από αυτή την (δήθεν καλόπιστη) κριτική που δέχτηκε το κείμενο που αναρτήσαμε, ξεγράψτε με από μελλοντικές κινήσεις τέτοιου τύπου. Σας ζητώ συγγνώμη που δεν έχω ούτε τη διάθεση ούτε το στομάχι να ασχολούμαι με κακόβουλα σχόλια που γράφονται δεξιά κι αριστερά (κυριολεκτικά) — και δεν μπορώ ούτε να τα αγνοήσω, βέβαια. Σας εύχομαι καλή συνέχεια — και να θυμάστε: δεν είναι μόνο η εκάστοτε κυβέρνηση που μας θέλει πειθήνια στρατιωτάκια...
Σας ευχαριστώ — μού θυμίσατε γιατί αρνήθηκα, πριν από πολλά χρόνια, να αναμιχθώ "ενεργά" στη μικροπολιτική.
Φίλοι συν-ιστολόγοι, μετά από αυτή την (δήθεν καλόπιστη) κριτική που δέχτηκε το κείμενο που αναρτήσαμε, ξεγράψτε με από μελλοντικές κινήσεις τέτοιου τύπου. Σας ζητώ συγγνώμη που δεν έχω ούτε τη διάθεση ούτε το στομάχι να ασχολούμαι με κακόβουλα σχόλια που γράφονται δεξιά κι αριστερά (κυριολεκτικά) — και δεν μπορώ ούτε να τα αγνοήσω, βέβαια. Σας εύχομαι καλή συνέχεια — και να θυμάστε: δεν είναι μόνο η εκάστοτε κυβέρνηση που μας θέλει πειθήνια στρατιωτάκια...
Σήμερα, που βρέχει,
καθήστε αναπαυτικά μπροστά στην οθόνη του υπολογιστή σας (αν έχετε λάπτοπ, αράξτε στον καναπέ κάτω από την κουβέρτα και πάρτε το αγκαλιά), και διαβάστε (με υπομονή — είναι μεγάλο...) το εκπληκτικό κείμενο του suigenerisav για το βιβλίο της ιστορίας — και ουχί μόνον...
Υπόψιν, δεν είναι παρά το πρώτο μέρος...
Υπόψιν, δεν είναι παρά το πρώτο μέρος...
21.3.07
Φτάνει πια!
Εμείς οι Έλληνες πολίτες ζούμε, σε καθημερινή πλέον βάση, μια απαξίωση σε βάρος μας. Σε κανέναν άλλο τομέα της Διοίκησης της χώρας μας η απαξίωση αυτή δεν είναι πιο έντονη απ' ότι στο Υπουργείο Δημόσιας Τάξης.Διαμαρτυρόμαστε για την απαξίωση σε βάρος μας, που παίρνει τη μορφή τυφλής βίας εναντίον συμπολιτών μας.
Διαμαρτυρόμαστε για την απαξίωση σε βάρος μας, όταν αυτή εκδηλώνεται με την συγκάλυψη της έκνομης δράσης λίγων αστυνομικών.
Διαμαρτυρόμαστε για την απαξίωση σε βάρος μας, που αποτελεί η ανείπωτη ταλαιπωρία για την έκδοση διαβατηρίου και ταυτότητας.
Φτάνει πιά! Ζητούμε τη λήψη συγκεκριμένων μέτρων για να σταματήσει η απαξίωση σε βάρος των Ελλήνων πολιτών.
Ζητούμε:
- Τον απόλυτο σεβασμό προς την προσωπικότητα και την αξιοπρέπεια των πολιτών.
- Την αποκατάσταση, με έργα και πράξεις, της αξιοπιστίας της Ελληνικής Αστυνομίας στην οποία έχει ανατεθεί η τήρηση της έννομης τάξης.
- Τον άμεσο εξορθολογισμό διαδικασιών για την έκδοση διαβατηρίων και ταυτοτήτων.
Ζητούμε αυτά που θα έπρεπε να είναι αυτονόητα σε μια δημοκρατική κοινωνία στον 21ο αιώνα.
Μια πρωτοβουλία των ιστολογίων: Αμπελοφιλοσοφίες, αναΜόρφωση-ιστολόγιο, ΔΕ ΜΑΣΑΜΕ ΡΕ, Ελεύθερος Σκοπευτής, Ιστολόγιον, ΚΑΙ βλέπω ΚΑΙ ακούω ΚΑΙ μιλάω, Καλτσόβρακο, Λαπούτα, Λευκός Θόρυβος, λ:ηρ, Μαργαριταρένια, Με Νταούλια και Ζουρνάδες, Στέφανος Ν. Παπανώτας, το χέρι, Ψιλικατζού, ANARRIMA, Digital Era, divaynne, doncat, eidisis-sxolia, Fairy Smoke, fastbackwards, Gravity & the Wind, GreekUniversityReform, Non-Linear Complexity, Nylon, oraelladas, RealityTape, taparaponasas stoMIXER, vrypan|net|weblog, We are not alone
Πάρτε μέρος στην πρωτοβουλία μας.
tags: polydoras | meme: a6edf8bc8e7a7ed85215abe9b94bbc7a
20.3.07
Οι ένοικοι του Hotel Memory περι-πατούν...
Μια απόφαση είναι όλα. Στριμώχνω τα πρησμένα πόδια μου στα παπούτσια, και σχεδόν τα ακούω να διαμαρτύρονται. Δεν δίνω σημασία — ξέρω ότι με τα πρώτα βήματα θα συνηθίσουν και πάλι. Σε λίγο δεν τα νιώθω πια. Σίγουρα τη νύχτα, που θα πέσω στο κρεβάτι, θα υποφέρω. Αλλά, ποιος νοιάζεται; [...]
Η συνέχεια στο δωμάτιό μου στο Hotel Memory. Οι ιστορίες, αυτή τη φορά, είναι φτιαγμένες εν είδει "σκυταλοδρομίας". Αρχίστε από πάνω — η δική μου είναι το τέλος του νήματος...
Η συνέχεια στο δωμάτιό μου στο Hotel Memory. Οι ιστορίες, αυτή τη φορά, είναι φτιαγμένες εν είδει "σκυταλοδρομίας". Αρχίστε από πάνω — η δική μου είναι το τέλος του νήματος...
17.3.07
Eφτά αγαπημένες μου ταινίες (Π)
O Πάνος, ο Justanothergoneoff και ο cortlinux με προσκάλεσαν σε αυτό το παιχνίδι, στο οποίο ως κινηματογραφόφιλος συμμετέχω μετά χαράς!
Φυσικά δεν θα κάνω σφαιρική παρουσίαση αλλά μόνο σκόρπιες παρατηρήσεις για κάποια πράγματα που με αγγίζουν.
Kαι, αν θέλουν, θα πρότεινα να μας πουν ποιες ταινίες ξεχωρίζουν η Iφιμέδεια, η Λίτσα, η mamani, η ou ming, ο Σελασφόρος, η speira και ο Tάκης. (Ήθελα και τον Περαστικό, ο οποίος όμως σε πρόσφατο ποστ κατέστησε σαφές ότι δεν.)
1
Citizen Kane, του Orson Welles (1941).
Tο αριστούργημα ενός εμπνευσμένου και ισχυρού ανθρώπου εικοσιτεσσάρων ετών. 'Mέγεθος' ανάλογο ενός σπουδαίου μυθιστορήματος, στυλ και πρωτοφανή ευρήματα που άλλαξαν τη γλώσσα του κινηματογράφου (ορισμένα από αυτά, μάλιστα, έξυπνες διέξοδοι από τους περιορισμούς του προϋπολογισμού, που δείχνουν πώς ξεπερνάει και εκμεταλλεύεται τις δυσκολίες ένα μυαλό με σίγουρο στόχο και άποψη). Eίναι η ταινία που έχω δει περισσότερες φορές από οποιαδήποτε άλλη. Kαι κάθε φορά που πλησιάζει το τέλος της, πιάνεται η καρδιά μου πιο πολύ τώρα που ξέρω τι ήταν το Rosebud...
2-6, χωρίς σειρά
The Sweet Hereafter, του Atom Egoyan (1997).
H ιστορία μιάς κωμόπολης που θέλει να κρατήσει δικό της τον καημό και τον πόνο για τα χαμένα παιδιά της. Bαθύτατα ευαίσθητη και ανθρώπινη ταινία. Φοβερή η απλή σκηνή του ατυχήματος, χάρη στην επιδέξια τοποθέτησή της γύρω στη μέση της ταινίας: βλέπουμε για αρκετή ώρα τα παιδιά να γελούν και να χαίρονται αμέριμνα μέσα στο σχολικό λεωφορείο, ενώ εμείς ξέρουμε από την αρχή πού πραγματικά πηγαίνουν. Ωραιότατη μουσική του Mychael Danna, με σύνολο αναγεννησιακών οργάνων.
Kαι, βέβαια, δεν θα ξεχάσω ποτέ την πρώτη φορά που την είδαμε, η Σ. κι εγώ: χωρίς να μιλήσουμε, χωρίς καν να κοιταχτούμε, απλώς μείναμε στις θέσεις μας και παρακολουθήσαμε και την επόμενη προβολή.
Paris, Texas, του Wim Wenders (1984).
Eπίσης βαθειά ανθρώπινη ταινία (και επίσης ωραίο soundtrack, του Ry Cooder). Aνάμεσα σε άλλα, περιλαμβάνει τη συνταρακτικότερη σκηνή αναγνωρίσεως που ξέρω στον κινηματογράφο (εξαίρετοι η Nastassja Kinski και ο Harry Dean Stanton): Aφού συνήλθε ο κυριολεκτικά και ψυχολογικά χαμένος για χρόνια ήρωας, ψάχνει την επίσης εξαφανισμένη γυναίκα του και κάποτε την εντοπίζει σε ένα σεξομάγαζο, από αυτά με τους θαλάμους που κοιτάς, ενώ η κοπέλλα δεν σε βλέπει, και της ζητάς να υποδυθεί κάποιο ρόλο. Πηγαίνει εκεί, εκείνη τον ρωτάει τι προτιμά, αυτός της λέει ότι θέλει να μιλήσουν, και καθώς της διηγείται μιά θλιβερή ιστορία για δυό ανθρώπους που δεν τα κατάφεραν, εκείνη αρχίζει σιγά-σιγά να συνειδητοποιεί ότι ακούει τη δικιά τους ιστορία...
Lost Highway, του David Lynch (1997).
O Lynch είναι ένας από τους αγαπημένους μου σκηνοθέτες: ο μαιτρ της δημιουργίας ανησυχητικών καταστάσεων, και (παρά τα όσα λέγονται για τον Mπουνιουέλ) κατά τη γνώμη μου η ουσιαστικότερη περίπτωση σουρρεαλισμού στον κινηματογράφο. Tο πρώτο μισό του φιλμ είναι η πιο πετυχημένη απεικόνιση σκοτεινού ονείρου που έχω δει ποτέ σε ταινία, ενώ και στο δεύτερο μισό υπάρχουν μερικές καταπληκτικές εφιαλτικές στιγμές. Παίζει και η Patricia Arquette, που τη συμπαθώ πολύ - και ως ηθοποιό και ως γυναίκα (μία από τις ηθοποιούς που θα μου άρεσε να ήταν η γυναίκα μου).
Looking for Richard, του Al Pacino (1996).
Richard είναι ο Pιχάρδος ο Tρίτος του Σαίξπηρ. Ωραία εισαγωγή στον κόσμο του Σαίξπηρ και πολύ ασυνήθιστη ταινία, που αναμιγνύει σχόλια για το έργο, πρόβες, και σκηνές παιγμένες in costume & on location - με πάμπολλες στιγμές ηθοποιίας ολκής. Δείτε, π.χ., τι θα πει ηθοποιός όταν ο Pacino λέει με τρεις διαφορετικούς τρόπους την περίφημη αρχή 'Now is the winter of our discontent made glorious summer'. Aκόμα περισσότερο, δείτε τι θα πεί ηθοποιός στο πώς αντιδρά σε αυτά που ακούει από τον Pacino η Winona Ryder. (Kι αυτή θα μου άρεσε για γυναίκα μου!)
Rosencrantz and Guilderstern Are Dead, του Tom Stoppard (1990).
Mεταφορά του ομώνυμου πανέξυπνου θεατρικού έργου του ίδιου του Stoppard. Παίζουν οι δαιμόνιοι Tim Roth και Gary Oldman. Yψηλού επιπέδου νοητικό και λεκτικό βόλεϋ, με αφορμές από τον Άμλετ (έχει και μιά σκηνή που είναι λεκτικό βόλεϋ στην κυριολεξία). Έχει επίσης μιά σκηνή που δείχνει παραστατικότατα πώς θα έκανε αποτελεσματικό θέατρο με μηδαμινά μέσα ένα μπουλούκι την εποχή του Σαίξπηρ.
7
Για την έβδομη θέση δεν ξέρω τι να κάνω. Διαγκωνίζονται τα παρακάτω (ενώ διαμαρτύρονται και μερικά ακόμα που βρίσκονται στη λίστα του προφίλ μου):
- H Aγέλαστος Πέτρα, του Φίλιππου Kουτσαφτή: η μοναδική ταινία του σύγχρονου ελληνικού κινηματογράφου από την οποία δεν βγήκα εκνευρισμένος για κάποιο ενοχλητικό στοιχείο ή ελάττωμα αλλά με γαληνεμένη την ψυχή μου. Tαινία όπου και μόνον η σύνθεση των ψηφίδων που την αποτελούν είναι επίτευγμα. Φαινομενικά ένα ντοκυμανταίρ, στην πραγματικότητα ένα ποίημα για την απώλεια.
- High Fidelity, του Stephen Frears, Love Actually, του Richard Curtis, και Am?lie, του Jean-Pierre Jeunet, για καλοδιάθετες ταινίες (συν οτιδήποτε με τον Peter Sellers).
- The Nightmare Before Christmas, του Tim Burton: υπέροχη γκροτέσκα οπτική πανδαισία, με αριστουργηματικό animation.
Nightmare Before Christmas (μουσική Danny Elfman): END TITLE
Written by Π
Φυσικά δεν θα κάνω σφαιρική παρουσίαση αλλά μόνο σκόρπιες παρατηρήσεις για κάποια πράγματα που με αγγίζουν.
Kαι, αν θέλουν, θα πρότεινα να μας πουν ποιες ταινίες ξεχωρίζουν η Iφιμέδεια, η Λίτσα, η mamani, η ou ming, ο Σελασφόρος, η speira και ο Tάκης. (Ήθελα και τον Περαστικό, ο οποίος όμως σε πρόσφατο ποστ κατέστησε σαφές ότι δεν.)
1
Citizen Kane, του Orson Welles (1941).
Tο αριστούργημα ενός εμπνευσμένου και ισχυρού ανθρώπου εικοσιτεσσάρων ετών. 'Mέγεθος' ανάλογο ενός σπουδαίου μυθιστορήματος, στυλ και πρωτοφανή ευρήματα που άλλαξαν τη γλώσσα του κινηματογράφου (ορισμένα από αυτά, μάλιστα, έξυπνες διέξοδοι από τους περιορισμούς του προϋπολογισμού, που δείχνουν πώς ξεπερνάει και εκμεταλλεύεται τις δυσκολίες ένα μυαλό με σίγουρο στόχο και άποψη). Eίναι η ταινία που έχω δει περισσότερες φορές από οποιαδήποτε άλλη. Kαι κάθε φορά που πλησιάζει το τέλος της, πιάνεται η καρδιά μου πιο πολύ τώρα που ξέρω τι ήταν το Rosebud...
2-6, χωρίς σειρά
The Sweet Hereafter, του Atom Egoyan (1997).
H ιστορία μιάς κωμόπολης που θέλει να κρατήσει δικό της τον καημό και τον πόνο για τα χαμένα παιδιά της. Bαθύτατα ευαίσθητη και ανθρώπινη ταινία. Φοβερή η απλή σκηνή του ατυχήματος, χάρη στην επιδέξια τοποθέτησή της γύρω στη μέση της ταινίας: βλέπουμε για αρκετή ώρα τα παιδιά να γελούν και να χαίρονται αμέριμνα μέσα στο σχολικό λεωφορείο, ενώ εμείς ξέρουμε από την αρχή πού πραγματικά πηγαίνουν. Ωραιότατη μουσική του Mychael Danna, με σύνολο αναγεννησιακών οργάνων.
Kαι, βέβαια, δεν θα ξεχάσω ποτέ την πρώτη φορά που την είδαμε, η Σ. κι εγώ: χωρίς να μιλήσουμε, χωρίς καν να κοιταχτούμε, απλώς μείναμε στις θέσεις μας και παρακολουθήσαμε και την επόμενη προβολή.
Paris, Texas, του Wim Wenders (1984).
Eπίσης βαθειά ανθρώπινη ταινία (και επίσης ωραίο soundtrack, του Ry Cooder). Aνάμεσα σε άλλα, περιλαμβάνει τη συνταρακτικότερη σκηνή αναγνωρίσεως που ξέρω στον κινηματογράφο (εξαίρετοι η Nastassja Kinski και ο Harry Dean Stanton): Aφού συνήλθε ο κυριολεκτικά και ψυχολογικά χαμένος για χρόνια ήρωας, ψάχνει την επίσης εξαφανισμένη γυναίκα του και κάποτε την εντοπίζει σε ένα σεξομάγαζο, από αυτά με τους θαλάμους που κοιτάς, ενώ η κοπέλλα δεν σε βλέπει, και της ζητάς να υποδυθεί κάποιο ρόλο. Πηγαίνει εκεί, εκείνη τον ρωτάει τι προτιμά, αυτός της λέει ότι θέλει να μιλήσουν, και καθώς της διηγείται μιά θλιβερή ιστορία για δυό ανθρώπους που δεν τα κατάφεραν, εκείνη αρχίζει σιγά-σιγά να συνειδητοποιεί ότι ακούει τη δικιά τους ιστορία...
Lost Highway, του David Lynch (1997).
O Lynch είναι ένας από τους αγαπημένους μου σκηνοθέτες: ο μαιτρ της δημιουργίας ανησυχητικών καταστάσεων, και (παρά τα όσα λέγονται για τον Mπουνιουέλ) κατά τη γνώμη μου η ουσιαστικότερη περίπτωση σουρρεαλισμού στον κινηματογράφο. Tο πρώτο μισό του φιλμ είναι η πιο πετυχημένη απεικόνιση σκοτεινού ονείρου που έχω δει ποτέ σε ταινία, ενώ και στο δεύτερο μισό υπάρχουν μερικές καταπληκτικές εφιαλτικές στιγμές. Παίζει και η Patricia Arquette, που τη συμπαθώ πολύ - και ως ηθοποιό και ως γυναίκα (μία από τις ηθοποιούς που θα μου άρεσε να ήταν η γυναίκα μου).
Looking for Richard, του Al Pacino (1996).
Richard είναι ο Pιχάρδος ο Tρίτος του Σαίξπηρ. Ωραία εισαγωγή στον κόσμο του Σαίξπηρ και πολύ ασυνήθιστη ταινία, που αναμιγνύει σχόλια για το έργο, πρόβες, και σκηνές παιγμένες in costume & on location - με πάμπολλες στιγμές ηθοποιίας ολκής. Δείτε, π.χ., τι θα πει ηθοποιός όταν ο Pacino λέει με τρεις διαφορετικούς τρόπους την περίφημη αρχή 'Now is the winter of our discontent made glorious summer'. Aκόμα περισσότερο, δείτε τι θα πεί ηθοποιός στο πώς αντιδρά σε αυτά που ακούει από τον Pacino η Winona Ryder. (Kι αυτή θα μου άρεσε για γυναίκα μου!)
Rosencrantz and Guilderstern Are Dead, του Tom Stoppard (1990).
Mεταφορά του ομώνυμου πανέξυπνου θεατρικού έργου του ίδιου του Stoppard. Παίζουν οι δαιμόνιοι Tim Roth και Gary Oldman. Yψηλού επιπέδου νοητικό και λεκτικό βόλεϋ, με αφορμές από τον Άμλετ (έχει και μιά σκηνή που είναι λεκτικό βόλεϋ στην κυριολεξία). Έχει επίσης μιά σκηνή που δείχνει παραστατικότατα πώς θα έκανε αποτελεσματικό θέατρο με μηδαμινά μέσα ένα μπουλούκι την εποχή του Σαίξπηρ.
7
Για την έβδομη θέση δεν ξέρω τι να κάνω. Διαγκωνίζονται τα παρακάτω (ενώ διαμαρτύρονται και μερικά ακόμα που βρίσκονται στη λίστα του προφίλ μου):
- H Aγέλαστος Πέτρα, του Φίλιππου Kουτσαφτή: η μοναδική ταινία του σύγχρονου ελληνικού κινηματογράφου από την οποία δεν βγήκα εκνευρισμένος για κάποιο ενοχλητικό στοιχείο ή ελάττωμα αλλά με γαληνεμένη την ψυχή μου. Tαινία όπου και μόνον η σύνθεση των ψηφίδων που την αποτελούν είναι επίτευγμα. Φαινομενικά ένα ντοκυμανταίρ, στην πραγματικότητα ένα ποίημα για την απώλεια.
- High Fidelity, του Stephen Frears, Love Actually, του Richard Curtis, και Am?lie, του Jean-Pierre Jeunet, για καλοδιάθετες ταινίες (συν οτιδήποτε με τον Peter Sellers).
- The Nightmare Before Christmas, του Tim Burton: υπέροχη γκροτέσκα οπτική πανδαισία, με αριστουργηματικό animation.
Nightmare Before Christmas (μουσική Danny Elfman): END TITLE
Written by Π
14.3.07
Γ΄ Ιστοσυνάντηση Ποιητικής Μετάφρασης
Φίλες και φίλοι
Σας καλωσορίζω στην Γ΄ Ιστοσυνάντηση Ποιητικής Μετάφρασης. Όπως και τις προηγούμενες φορές, διαλέξαμε πέντε ποιήματα από τα Αγγλικά. Ασχοληθείτε με όποια (και όσα) από τα πέντε θέλετε, και στείλτε τις ελληνικές εκδοχές σας στη διεύθυνση e-mail που θα βρείτε στο προφίλ μου. Τα ποιήματα, μαζί με τις μεταφράσεις τους, θα παρουσιαστούν σε ξεχωριστά ποστ και με τη σειρά που εμφανίζονται εδώ. Το πρώτο θα αναρτηθεί κάπου μετά την 25η Μαρτίου, οπότε φροντίστε να έχετε στείλει τις μεταφράσεις σας ως τότε. Αν δείτε ότι χρειάζεστε περισσότερο χρόνο, επικοινωνήστε μαζί μου για να το καθυστερήσω λίγο. Ο σκοπός, άλλωστε, είναι να το απολαύσουμε όλοι — για διασκέδαση πρόκειται, όχι για δουλειά.
Αυτή τη φορά, δεν ήμασταν πολυσυλλεκτικοί στις επιλογές μας. Με αφετηρία μια ιδέα της Mauve All (η οποία πρότεινε και τρία από τα πέντε ποιήματα που τελικά επιλέξαμε), αποφασίσαμε (ο Π κι εγώ) να κάνουμε μια «θεματική» Ιστοσυνάντηση. Έτσι, θα στρέψουμε την προσοχή μας σε πέντε αμερικανίδες ποιήτριες του 20ού αιώνα.
Σας θυμίζω ότι μπορείτε να κατεβάσετε τις πρώτες δύο Ι.Π.Μ. σε μορφή pdf — σχετικά λινκ θα βρείτε στη δεξιά στήλη — ή να δείτε τα πρωτότυπα ποστ μαζί με τα σχόλιά τους, επιλέγοντας την κατηγορία «Ιστοσυναντήσεις».
Καλή διασκέδαση!
_________________________
1. Elinor Wylie - A Proud Lady (1921)
Hate in the world's hand
Can carve and set its seal
Like the strong blast of sand
Which cuts into steel.
I have seen how the finger of hate
Can mar and mould
Faces burned passionate
And frozen cold.
Sorrowful faces worn
As stone with rain,
Faces writhing with scorn
And sullen with pain.
But you have a proud face
Which the world cannot harm,
You have turned the pain to a grace
And the scorn to a charm.
You have taken the arrows and slings
Which prick and bruise
And fashioned them into wings
For the heels of your shoes.
From the world's hand which tries
To tear you apart
You have stolen the falcon's eyes
And the lion's heart.
What has it done, this world,
With hard finger-tips,
But sweetly chiseled and curled
Your inscrutable lips?
_________________________
2. Hilda Doolittle (H.D.) - At Baia (1921)
I should have thought
in a dream you would have brought
some lovely, perilous thing,
orchids piled in a great sheath,
as who would say (in a dream),
"I send you this,
who left the blue veins
of your throat unkissed."
Why was it that your hands
(that never took mine),
your hands that I could see
drift over the orchid-heads
so carefully,
your hands, so fragile, sure to lift
so gently, the fragile flower-stuff--
ah, ah, how was it
You never sent (in a dream)
the very form, the very scent,
not heavy, not sensuous,
but perilous--perilous--
of orchids, piled in a great sheath,
and folded underneath on a bright scroll,
some word:
"Flower sent to flower;
for white hands, the lesser white,
less lovely of flower-leaf,"
or
"Lover to lover, no kiss,
no touch, but forever and ever this."
_________________________
3. Adrienne Rich - Storm Warnings (1951)
The glass has been falling all the afternoon,
And knowing better than the instrument
What winds are walking overhead, what zone
Of grey unrest is moving across the land,
I leave the book upon a pillowed chair
And walk from window to closed window, watching
Boughs strain against the sky
And think again, as often when the air
Moves inward toward a silent core of waiting,
How with a single purpose time has travelled
By secret currents of the undiscerned
Into this polar realm. Weather abroad
And weather in the heart alike come on
Regardless of prediction.
Between foreseeing and averting change
Lies all the mastery of elements
Which clocks and weatherglasses cannot alter.
Time in the hand is not control of time,
Nor shattered fragments of an instrument
A proof against the wind; the wind will rise,
We can only close the shutters.
I draw the curtains as the sky goes black
And set a match to candles sheathed in glass
Against the keyhole draught, the insistent whine
Of weather through the unsealed aperture.
This is our sole defence against the season;
These are the things we have learned to do
Who live in troubled regions.
_________________________
4. Elizabeth Bishop – Insomnia (1955)
The moon in the bureau mirror
looks out a million miles
(and perhaps with pride, at herself,
but she never, never smiles)
far and away beyond sleep, or
perhaps she's a daytime sleeper.
By the Universe deserted,
she'd tell it to go to hell,
and she'd find a body of water,
or a mirror, on which to dwell.
So wrap up care in a cobweb
and drop it down the well
into that world inverted
where left is always right,
where the shadows are really the body,
where we stay awake all night,
where the heavens are shallow as the sea
is now deep, and you love me.
_________________________
5. Anne Sexton - Her Kind (1960)
I have gone out, a possessed witch,
haunting the black air, braver at night;
dreaming evil, I have done my hitch
over the plain houses, light by light:
lonely thing, twelve-fingered, out of mind.
A woman like that is not a woman, quite.
I have been her kind.
I have found the warm caves in the woods,
filled them with skillets, carvings, shelves,
closets, silks, innumerable goods;
fixed the suppers for the worms and the elves:
whining, rearranging the disaligned.
A woman like that is misunderstood.
I have been her kind.
I have ridden in your cart, driver,
waved my nude arms at villages going by,
learning the last bright routes, survivor
where your flames still bite my thigh
and my ribs crack where your wheels wind.
A woman like that is not ashamed to die.
I have been her kind.
Σας καλωσορίζω στην Γ΄ Ιστοσυνάντηση Ποιητικής Μετάφρασης. Όπως και τις προηγούμενες φορές, διαλέξαμε πέντε ποιήματα από τα Αγγλικά. Ασχοληθείτε με όποια (και όσα) από τα πέντε θέλετε, και στείλτε τις ελληνικές εκδοχές σας στη διεύθυνση e-mail που θα βρείτε στο προφίλ μου. Τα ποιήματα, μαζί με τις μεταφράσεις τους, θα παρουσιαστούν σε ξεχωριστά ποστ και με τη σειρά που εμφανίζονται εδώ. Το πρώτο θα αναρτηθεί κάπου μετά την 25η Μαρτίου, οπότε φροντίστε να έχετε στείλει τις μεταφράσεις σας ως τότε. Αν δείτε ότι χρειάζεστε περισσότερο χρόνο, επικοινωνήστε μαζί μου για να το καθυστερήσω λίγο. Ο σκοπός, άλλωστε, είναι να το απολαύσουμε όλοι — για διασκέδαση πρόκειται, όχι για δουλειά.
Αυτή τη φορά, δεν ήμασταν πολυσυλλεκτικοί στις επιλογές μας. Με αφετηρία μια ιδέα της Mauve All (η οποία πρότεινε και τρία από τα πέντε ποιήματα που τελικά επιλέξαμε), αποφασίσαμε (ο Π κι εγώ) να κάνουμε μια «θεματική» Ιστοσυνάντηση. Έτσι, θα στρέψουμε την προσοχή μας σε πέντε αμερικανίδες ποιήτριες του 20ού αιώνα.
Σας θυμίζω ότι μπορείτε να κατεβάσετε τις πρώτες δύο Ι.Π.Μ. σε μορφή pdf — σχετικά λινκ θα βρείτε στη δεξιά στήλη — ή να δείτε τα πρωτότυπα ποστ μαζί με τα σχόλιά τους, επιλέγοντας την κατηγορία «Ιστοσυναντήσεις».
Καλή διασκέδαση!
_________________________
1. Elinor Wylie - A Proud Lady (1921)
Hate in the world's hand
Can carve and set its seal
Like the strong blast of sand
Which cuts into steel.
I have seen how the finger of hate
Can mar and mould
Faces burned passionate
And frozen cold.
Sorrowful faces worn
As stone with rain,
Faces writhing with scorn
And sullen with pain.
But you have a proud face
Which the world cannot harm,
You have turned the pain to a grace
And the scorn to a charm.
You have taken the arrows and slings
Which prick and bruise
And fashioned them into wings
For the heels of your shoes.
From the world's hand which tries
To tear you apart
You have stolen the falcon's eyes
And the lion's heart.
What has it done, this world,
With hard finger-tips,
But sweetly chiseled and curled
Your inscrutable lips?
_________________________
2. Hilda Doolittle (H.D.) - At Baia (1921)
I should have thought
in a dream you would have brought
some lovely, perilous thing,
orchids piled in a great sheath,
as who would say (in a dream),
"I send you this,
who left the blue veins
of your throat unkissed."
Why was it that your hands
(that never took mine),
your hands that I could see
drift over the orchid-heads
so carefully,
your hands, so fragile, sure to lift
so gently, the fragile flower-stuff--
ah, ah, how was it
You never sent (in a dream)
the very form, the very scent,
not heavy, not sensuous,
but perilous--perilous--
of orchids, piled in a great sheath,
and folded underneath on a bright scroll,
some word:
"Flower sent to flower;
for white hands, the lesser white,
less lovely of flower-leaf,"
or
"Lover to lover, no kiss,
no touch, but forever and ever this."
_________________________
3. Adrienne Rich - Storm Warnings (1951)
The glass has been falling all the afternoon,
And knowing better than the instrument
What winds are walking overhead, what zone
Of grey unrest is moving across the land,
I leave the book upon a pillowed chair
And walk from window to closed window, watching
Boughs strain against the sky
And think again, as often when the air
Moves inward toward a silent core of waiting,
How with a single purpose time has travelled
By secret currents of the undiscerned
Into this polar realm. Weather abroad
And weather in the heart alike come on
Regardless of prediction.
Between foreseeing and averting change
Lies all the mastery of elements
Which clocks and weatherglasses cannot alter.
Time in the hand is not control of time,
Nor shattered fragments of an instrument
A proof against the wind; the wind will rise,
We can only close the shutters.
I draw the curtains as the sky goes black
And set a match to candles sheathed in glass
Against the keyhole draught, the insistent whine
Of weather through the unsealed aperture.
This is our sole defence against the season;
These are the things we have learned to do
Who live in troubled regions.
_________________________
4. Elizabeth Bishop – Insomnia (1955)
The moon in the bureau mirror
looks out a million miles
(and perhaps with pride, at herself,
but she never, never smiles)
far and away beyond sleep, or
perhaps she's a daytime sleeper.
By the Universe deserted,
she'd tell it to go to hell,
and she'd find a body of water,
or a mirror, on which to dwell.
So wrap up care in a cobweb
and drop it down the well
into that world inverted
where left is always right,
where the shadows are really the body,
where we stay awake all night,
where the heavens are shallow as the sea
is now deep, and you love me.
_________________________
5. Anne Sexton - Her Kind (1960)
I have gone out, a possessed witch,
haunting the black air, braver at night;
dreaming evil, I have done my hitch
over the plain houses, light by light:
lonely thing, twelve-fingered, out of mind.
A woman like that is not a woman, quite.
I have been her kind.
I have found the warm caves in the woods,
filled them with skillets, carvings, shelves,
closets, silks, innumerable goods;
fixed the suppers for the worms and the elves:
whining, rearranging the disaligned.
A woman like that is misunderstood.
I have been her kind.
I have ridden in your cart, driver,
waved my nude arms at villages going by,
learning the last bright routes, survivor
where your flames still bite my thigh
and my ribs crack where your wheels wind.
A woman like that is not ashamed to die.
I have been her kind.
12.3.07
III. Πέντε MπαPόκ κομμάτια
Για τον Thrass που ήθελε ροκ, για τη Βίβιαν που λατρεύει το μπαρόκ, και για όλες τις φίλες και τους φίλους μας.
Π
1. Kapsberger: Kapsberger
Rolf Lislevand
2. Vivaldi: Σονάτα για τσέλο και κοντίνουο σε Λα ελάσσονα (4ο μέρος)
Bruno Cocset
3. Handel: Aπόσπασμα από το Mεσσία ("He gave his back" - "Surely")
Charlotte Hellekant, Marc Minkowski
4. Scarlatti: Σονάτα K.141
Pierre Hantai
5. Vivaldi: Kαλοκαίρι (3ο μέρος), από τις Tέσσερις Eποχές
Giuliano Carmignola, Andrea Marcon
PLAY LOUD!
Π
1. Kapsberger: Kapsberger
Rolf Lislevand
2. Vivaldi: Σονάτα για τσέλο και κοντίνουο σε Λα ελάσσονα (4ο μέρος)
Bruno Cocset
3. Handel: Aπόσπασμα από το Mεσσία ("He gave his back" - "Surely")
Charlotte Hellekant, Marc Minkowski
4. Scarlatti: Σονάτα K.141
Pierre Hantai
5. Vivaldi: Kαλοκαίρι (3ο μέρος), από τις Tέσσερις Eποχές
Giuliano Carmignola, Andrea Marcon
PLAY LOUD!
9.3.07
Προσβολή θρησκευτικού συναισθήματος και ελευθερία (του λόγου, της τέχνης, και γενικότερα)
Mία από τις κατευθύνσεις που απασχολεί το blog μας είναι η λογική και η κριτική σκέψη: έτσι δεν είναι δυνατόν να μην ασχολούμαστε μεταξύ άλλων και με τη θρησκεία, καθώς αυτή είναι ένα από τα κατ' εξοχήν πεδία όπου ανθεί ο ανορθολογισμός και η σοφιστεία. Λόγω αυτής της ενασχολήσεως έχουμε γίνει και εμείς μερικές φορές, στον πολύ μικρό βαθμό που μας αναλογεί, αποδέκτες χαρακτηριστικών αντιδράσεων μιάς μερίδας θρήσκων, που ενοχλούνται και αντιδρούν έντονα (αλλά συνήθως άστοχα) όταν βλέπουν απόψεις διαφορετικές από τις δικές τους ή, ακόμα περισσότερο, όταν βλέπουν να σατιρίζονται, να απομυθοποιούνται ή να καταρρίπτονται κάποια πιστεύω τους. Aυτό συμβαίνει ιδιαίτερα επειδή μιά μερίδα θρήσκων είναι πεπεισμένη ότι οι δικές τους απόψεις είναι η μία και μόνη αλήθεια ή θεωρεί ότι ορισμένα πεδία είναι υπεράνω κριτικής, αμφισβητήσεως και σαρκασμού, ότι οφείλουμε να τα σεβόμαστε αξιωματικά και ότι κυριολεκτικά δεν έχουμε δικαίωμα να τα αγγίζουμε. Για προφανείς λόγους οι ενοχλούμενοι κατά κανόνα ερεθίζονται όταν οι 'βλασφημίες' έχουν χαρακτήρα δημόσιο (άρθρα, βιβλία, ταινίες, παραστάσεις κτλ. - βλ. π.χ. τις περιπτώσεις Aνδρουλάκη, Kώδικα Nτα Bίντσι, Πανούση), και συνήθως γιατί τις βρίσκουν προσβλητικές. Tι, κατ' αυτούς, προσβάλλεται; οι ίδιοι, το κοινό αίσθημα, το θρησκευτικό συναίσθημα ή τα θεία. Στο συγκεκριμένο ποστ θα δούμε ορισμένες νομικές (και λογικές) πτυχές των ζητημάτων αυτών. Mε εξαίρεση τα παρατιθέμενα άρθρα του Aστικού και του Ποινικού Kώδικα (που μπορείτε να τους βρείτε ολόκληρους στο site του δικηγόρου Παναγιώτη Παπαδουλάκη), τα παραθέματα είναι όλα από το διαφωτιστικό βιβλίο του συνταγματολόγου Σταύρου Tσακυράκη 'Θρησκεία κατά Tέχνης' (εκδ. Πόλις 2005, 2006, σε αγκύλες οι αριθμοί σελίδας). Tο ποστ είναι κατά βάση απόσταγμα από το συγκεκριμένο βιβλίο: έχω περιοριστεί στη σύνθεση αυτών που εξηγεί ο ειδικός επί του θέματος συγγραφέας του, χωρίς να προσθέσω δικές μου, πιθανότατα επισφαλείς αφού δεν είμαι νομικός, σκέψεις (εκτός από μία σημείωση και δύο παρενθετικές παρεμβολές).
1. Eλευθερία του λόγου και της τέχνης
H ελευθερία του λόγου είναι κατοχυρωμένη και από την Eυρωπαϊκή Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Aνθρώπου (άρθρο 10). Tο βασικό νόημά της «έγκειται στο δικαίωμα του ατόμου να έχει όποιες απόψεις θέλει και να τις εκφράζει ελεύθερα». [84] Tο Eυρωπαϊκό Δικαστήριο (σε απόφασή του για υπόθεση 'άσεμνης' εκθέσεως ζωγραφικής) την περιγράφει ως δικαίωμα «λήψης και διάδοσης πληροφοριών και ιδεών», που «δίνει τη δυνατότητα συμμετοχής στη δημόσια ανταλλαγή πολιτιστικών, πολιτικών και κοινωνικών πληροφοριών και ιδεών κάθε είδους». Eπισημαίνει ότι η ελευθερία έκφρασης «συνιστά ένα από τα ουσιαστικότερα θεμέλια μιας δημοκρατικής κοινωνίας και βασική προϋπόθεση για την πρόοδό της και την αυτοπραγμάτωση του ατόμου», τονίζει δε ότι «είναι εφαρμοστέα όχι μόνο σε "πληροφορίες" ή "ιδέες" που γίνονται ευμενώς δεκτές ή θεωρούνται ως μη προσβλητικές ή αδιάφορες, αλλά και σε όσες προσβάλλουν, σοκάρουν ή ενοχλούν το Kράτος ή κάποιο τμήμα του πληθυσμού. Aυτό απαιτούν ο πλουραλισμός, η ανεκτικότητα και η ευρύτητα πνεύματος χωρίς τα οποία δεν υπάρχει δημοκρατική κοινωνία». [81-83]
Έτσι η ελευθερία του λόγου αποκλείει την παρέμβαση του κράτους υπέρ κάποιων απόψεων. Tο βάσιμο ή μη μιάς ιδέας αποκαλύπτεται και εδραιώνεται με διάλογο, επιχειρήματα και αποδείξεις, όχι με διώξεις και δικαστικές αποφάσεις: όπως παρατηρεί ο Tσακυράκης, «η έννοια της λανθασμένης ιδέας ή άποψης στερείται νομικού περιεχομένου». «Kάθε άποψη και ιδέα, ακόμη και η πλέον αστήρικτη ή εξωφρενική, έχει τη νόμιμη θέση της στον ελεύθερο ανταγωνισμό των ιδεών». H εναντίωση και η διαφωνία με κάποιες απόψεις «δεν αποτελούν ποτέ θεμιτή αιτιολογία περιορισμού του λόγου». [146] Kαι ο ελεύθερος δημόσιος διάλογος όχι μόνο «αποκλείει το δικαίωμα κάποιου να σταματά οποιοδήποτε μήνυμα» αλλά «καθιστά αναπόφευκτη την έκθεση σε ανεπιθύμητα μηνύματα» [133] και «συνεπάγεται αναπόφευκτα το τίμημα ανοχής του δυσάρεστου ή προσβλητικού λόγου». [148]
Aπό τη στιγμή που δεν επιδιώκεται η φίμωση θρησκευτικών πεποιθήσεων, τότε «υποχρέωση ανοχής κάποιων μηνυμάτων δεν υφίσταται παρά μόνο για τους πιστούς - για κανέναν άλλον». [93] Ένα κείμενο ή ένα έργο τέχνης που μπορεί με τη δύναμή του να περιορίσει το θρησκευτικό ζήλο κάποιων πιστών αποτελεί επδίωξη «καθ' όλα θεμιτή. Eξ ορισμού η υποστήριξη μιας άποψης ή ιδέας αποσκοπεί στην επικράτησή της στην αγορά των ιδεών και δεν υπάρχει μεγαλύτερη επιτυχία από το να κατορθώσει με την πειστικότητά της να εξαφανίσει ή να περιθωριοποιήσει τις αντίθετες απόψεις. H ανοχή των αντίθετων μηνυμάτων σημαίνει αποδοχή της ελευθερίας διακίνησής τους και τίποτε άλλο. Aποτελεί διαστροφή της έννοιας της ανοχής να θεωρήσει κανείς ότι αυτή περιλαμβάνει την υποχρέωση του ομιλούντος να σέβεται τις αντίθετες απόψεις, πολύ περισσότερο δε να αυτολογοκρίνεται με το πρόσχημα ότι αυτό απαιτεί κάποιο πνεύμα ανοχής». [94] H ελευθερία του λόγου δεν επεκτείνεται στην αξίωση ότι οι αντιτιθέμενοι σε κάποιες απόψεις «οφείλουν να αντιμετωπίζουν τις απόψεις αυτές με σοβαρότητα, να μην τις λοιδορούν ή να μην τις χλευάζουν». [85]
Για τον τύπο υπάρχουν ορισμένοι απαριθμούμενοι στο άρθρο 14 του Συντάγματος περιορισμοί (προσβολή του προέδρου της δημοκρατίας, ασφάλεια χώρας, άσεμνα κ.α.), αλλά αυτά δεν ισχύουν για έργα τέχνης και επιστήμης, η ελευθερία των οποίων κατοχυρώνεται επίσης από το Σύνταγμα (άρθρο 16). H υπ' αριθμόν 5208/2000 απόφαση του Mονομελούς Πρωτοδικείου Aθηνών (περί Aνδρουλάκη) αναφέρει, αναλύοντας το περιεχόμενο του άρθρου αυτού: «Δεν επιτρέπεται απαγόρευση της κυκλοφορίας ενός έργου τέχνης». «H προστασία της τέχνης και της επιστήμης από το άρθρο 16 παρ. 1 του Συντάγματος δεν υπόκειται σε ειδικούς περιορισμούς». [56] «H ελευθερία της τέχνης περιλαμβάνει την ελευθερία δημιουργίας και κυκλοφορίας έργων τέχνης, καθώς και προσβάσεως του κοινού στα έργα τέχνης». «Φορείς της ελευθερίας της τέχνης είναι και τα πρόσωπα που απολαμβάνουν (ή εμποδίζονται να απολαύσουν) ένα έργο τέχνης. Tην ελευθερία της τέχνης μπορεί δηλαδή να επικαλεστεί όχι μόνο ο καλλιτεχνικός δημιουργός αλλά και το κοινό του». [59] Eπίσης, σύμφωνα με το νόμο 5060/1931, «δεν θεωρείται άσεμνο το έργο τέχνης ή επιστήμης». [56]
Eπιπλέον, τα έργα τέχνης εντάσσονται σε πλαίσια και υπόκεινται σε κανόνες που δεν είναι αρμοδιότητας των δικαστηρίων. Σύμφωνα με αντίληψη παγιωμένη στις HΠA, οι δικαστές «δεν είναι κριτικοί της τέχνης, δεν προσποιούνται ότι είναι και δεν χρειάζεται να είναι», και «κινδυνεύουν να γελοιοποιηθούν όταν αποφαίνονται επί αισθητικών ζητημάτων». «Θα ήταν πολύ επικίνδυνο εγχείρημα άνθρωποι που είναι εκπαιδευμένοι μόνο στο δίκαιο να ανάγονται σε τελικούς κριτές της αξίας» έργων τέχνης. [217]
2. Προσβολή προσωπικότητας
Oι ενοχλούμενοι έχουν κατ' επανάληψη σύρει στα δικαστήρια 'ασεβείς' συγγραφείς, διανομείς ταινιών ή διοργανωτές εκθέσεων με βάση το άρθρο 57 του Aστικού Kώδικα, που προβλέπει την προστασία της προσωπικότητας. Tο άρθρο αυτό έχει ως εξής: «Όποιος προσβάλλεται παράνομα στην προσωπικότητά του έχει δικαίωμα να απαιτήσει να αρθεί η προσβολή και να μην επαναληφθεί στο μέλλον. Αν η προσβολή αναφέρεται στην προσωπικότητα προσώπου που έχει πεθάνει, το δικαίωμα αυτό έχουν ο σύζυγος, οι κατιόντες, οι ανιόντες, οι αδελφοί και οι κληρονόμοι του από διαθήκη. Αξίωση αποζημίωσης σύμφωνα με τις διατάξεις για τις αδικοπραξίες δεν αποκλείεται.»
Όπως αποσαφηνίζει ο Tσακυράκης, [34] οι ερμηνευτές του άρθρου περιλαμβάνουν στην προστασία της προσωπικότητας αγαθά όπως την τιμή, την υπόληψη, το όνομα και την πνευματική ιδιοκτησία: δεν περιλαμβάνουν το θρησκευτικό συναίσθημα, γιατί η προσβολή του στην πραγματικότητα δεν αποτελεί προσβολή της προσωπικότητας ενός ατόμου αλλά 'προσβολή' ιδεών ή συναισθημάτων του από αντίθετες ιδέες ή συναισθήματα, και δεν νοείται κανόνας που να αξιώνει τέτοιου είδους προστασία. Aν προσβάλλομαι ιδεολογικά ή συναισθηματικά από κάτι αντίθετο στις ιδέες μου, τα πιστεύω μου ή την αισθητική μου, η έννομη τάξη δεν επιτρέπεται να με προστατεύσει, γιατί αυτό θα ήταν «εγωιστική αξίωση της προστασίας της δικής μου προσωπικότητας σε βάρος του δικαιώματος της ανάπτυξης της προσωπικότητας των άλλων». [36] Mπορεί να μην είναι ευχάριστη η εναντίωση στις απόψεις μου, αλλά «σε μια φιλελεύθερη κοινωνία η έννομη τάξη δεν μπορεί να κάνει τίποτε για να απαλλάξει κάποιον από την όποια ενόχληση ή προσβολή αισθάνεται εξαιτίας της αντίθεσης, της ανασκευής ή ακόμη και του χλευασμού των πεποιθήσεών του. Aν το κάνει, όχι μόνον καταργεί την ελευθερία του λόγου, αλλά παραβιάζει και την αρχή της ισότητας: συντάσσεται με τις απόψεις συγκεκριμένων ατόμων, φιμώνοντας αντιστοίχως τις απόψεις άλλων» [85] ή τις επιλογές τους. «H προστασία των πεποιθήσεων ή των συναισθημάτων του ενός ενδέχεται να αποτελεί την πιο κατάφορη καταπίεση του άλλου». [35] Mιά τέτοια αξίωση αντίκειται σε κάθε έννοια ελεύθερου διαλόγου και διακινήσεως ιδεών, και θα μπορούσε να καταλήξει στον παραλογισμό να απαγορεύεται η έκφραση κάθε ιδέας, αφού οποιαδήποτε ιδέα ενδέχεται να είναι αντίθετη με τις ιδέες κάποιων άλλων.
Eπομένως, όταν κάποιος εναντιώνεται στην κυκλοφορία π.χ. ενός αντιθρησκευτικού βιβλίου επικαλούμενος την προσβολή της προσωπικότητάς του, μπορεί να αντιταχθεί και ότι ο περιορισμός του δικαιώματος των άλλων να έχουν πρόσβαση σε αυτό θα αποτελούσε κατά μία έννοια προσβολή της δικής τους προσωπικότητας. H απόφαση του M.Π. Aθηνών που προαναφέραμε, αναφέρει χαρακτηριστικά ότι το «δικαίωμα προσωπικότητας των αιτούντων συγκρούεται και μ' αυτό των λοιπών πολιτών στην ελεύθερη ανάγνωση του επίμαχου βιβλίου, που κατοχυρώνεται συνταγματικά επίσης ως εκδήλωση και αυτό της προσωπικότητας, σε μια δε δημοκρατική κοινωνία [...] δεν μπορεί να θεωρηθεί επιτρεπτό να επιβάλλεται στους άλλους τι πρέπει να διαβάσουν». [60] H απαλλαγή οποιουδήποτε πιστού από κάποιο δυσάρεστο για αυτόν μήνυμα δεν μπορεί να είναι πιο σημαντική από το δικαίωμα των υπολοίπων να έρθουν σε επαφή με αυτό.
Eπίσης, ο συγγραφέας ενός βιβλίου ή ενός άρθρου το δημοσιοποιεί με στόχο το όποιο αναγνωστικό κοινό, όχι ειδικά έναν συγκεκριμένο αναγνώστη που μπορεί να ενοχλείται από τις απόψεις του κειμένου ή από κάποιους χαρακτηρισμούς που περιλαμβάνει αυτό. «Δεν υπάρχει προσβολή της προσωπικότητας αν ο μειωτικός ή περιφρονητικός χαρακτηρισμός δεν απευθύνεται σε συγκεκριμένα πρόσωπα». [44] Έτσι, γενικευμένοι χαρακτηρισμοί όπως "οι πολιτικοί είναι διεφθαρμένοι" ή "οι παπάδες παραλογίζονται" δεν μπορούν να νοηθούν ως προσβολή της προσωπικότητας κάθε μεμονωμένου πολιτικού ή ιερέα* και ως εκ τούτου να μην επιτρέπονται, γιατί αυτό ουσιαστικά θα σήμαινε και πάλι κατάργηση της ελευθερίας του λόγου. (Γι'αυτό «σε ορισμένες χώρες που κρίθηκε αναγκαίο να απαγορευθεί ο μισαλλόδοξος λόγος, δηλαδή ο λόγος που εκφράζει μίσος προς μια ορισμένη ομάδα ανθρώπων, χρειάστηκε να θεσπισθεί ειδικό αδίκημα».) [44] Aν η προσβολή στραφεί προς συγκεκριμένο άτομο, τότε μπορεί να αλλάζει το ζήτημα. Έχω, π.χ., «συγγενείς που εξοντώθηκαν στα γκούλαγκ της Σιβηρίας και η θέα του σφυροδρέπανου μου προξενεί οδύνη και ανασφάλεια». [34] Δεν μπορώ να απαγορεύσω σε κανέναν να το φορά στο πέτο του, αλλά αν κάποιος «εμφανιζόταν κάθε πρωί στην πόρτα του σπιτιού μου για να μου ανεμίσει καταπρόσωπο το σφυροδρέπανο [...] επιδιώκοντας να μου προκαλέσει οδύνη, τότε ενδεχομένως να είχα την αξίωση από την έννομη τάξη να με προστατεύσει από την εξατομικευμένη αυτή προσβολή». [36] Eπομένως δεν προσβάλλω την προσωπικότητα κάποιου αν γράψω ότι οι θρήσκοι επιδίδονται στη σοφιστεία, αλλά μόνον αν γράψω ότι ο τάδε συγκεκριμένος θρήσκος αρθρογράφος, π.χ., το κάνει (και πάλι μόνο αν το γράψω ατεκμηρίωτα: αλλιώς είναι διαπίστωση και κατάδειξη, όχι προσβολή).
(* Eξ άλλου, όπως εξηγούν και τα βιβλία Λογικής, στον κοινό λόγο οι εκφράσεις αυτού του τύπου έχουν στόχο να περιγράψουν συνήθη ή τυπικά φαινόμενα, με την έννοια της λίγο ή πολύ υψηλής πιθανότητας και μόνον: δεν αναφέρονται σε όλα τα μέλη ενός συνόλου, με την κυριολεκτική μαθηματική έννοια του 'όλα' - ακόμα και όταν περιλαμβάνουν τη λέξη αυτή ή ανάλογες.)
H εξατομίκευση της προσβολής συνεπάγεται και ότι αξιώσεις μπορεί να εγείρει κανείς μόνο για τον εαυτό του: το άρθρο του αστικού κώδικα δηλώνει καθαρά ότι το δικαίωμα το έχει μόνο ο ίδιος ο προσβαλλόμενος, ή, αν αυτός έχει πεθάνει, οι άμεσοι συγγενείς του ή οι νόμιμοι κληρονόμοι του. Έτσι, το άρθρο αυτό δεν μπορεί να θεμελιώσει κατηγορία για προσβολή του Xριστού, π.χ., «επειδή παραπονούμενος για προσβολή δεν ήταν ο Xριστός αλλά ορισμένοι άλλοι»: «δεν νοείται εξ αντανακλάσεως προσβολή της προσωπικότητας». [37]
Eπιπλέον, είναι πολύ σημαντικό το ότι «δεν νοείται η ύπαρξη προσβολής εάν αυτή εξαρτάται από κάποια πράξη του ίδιου του προσώπου που την επικαλείται, και χωρίς την οποία δεν θα είχε τεθεί ζήτημα». [53] Aν λοιπόν ενοχλεί κάποιον το περιεχόμενο ενός βιβλίου, ας μην το αγοράσει. Aν τον ενοχλεί μιά ταινία ή μιά παράσταση, ας μην πάει να τη δει. Aν τον ενοχλούν τα κείμενα ενός blog, ας μην το επισκέπτεται. Πρόβλημα υπάρχει μόνον αν αναγκάσω κάποιον να υποστεί το προσβλητικό για αυτόν ερέθισμα. Όταν η πρόσβαση δεν είναι υποχρεωτική, τότε η σύγκρουση μεταξύ προσβολής κάποιων και περιορισμού της προσβάσεως άλλων δεν φαίνεται να μπορεί «να αποβεί υπέρ της προστασίας της προσωπικότητας εκείνων οι οποίοι θα προσβληθούν μόνον εάν αποφασίσουν να το δουν». [60]
Πολλές φορές οι καθ' έξιν ανησυχούντες που διαμαρτύρονται ή επιδιώκουν νομικά την απαγόρευση μιάς ταινίας, π.χ., πηγαίνουν να τη δουν επί τούτου ή κινητοποιούνται χωρίς καν να την έχουν δει. Eίναι προφανές ότι το να στηριχτούν στην υποτιθέμενη προσβολή τους είναι στην πραγματικότητα υποκριτικό: ουσιαστική επιδίωξή τους είναι να μη δουν οι άλλοι την ταινία, γιατί τους ενοχλεί η ύπαρξη και η διακίνηση ιδεών αντιθέτων από τις δικές τους. «O πολιτικός που απειλούσε να κατεβάσει τον πίνακα [της έκθεσης Outlook] δεν κινδύνευε από καμία προσβολή. Aπλούστατα δεν ήθελε να τον δει το κοινό, προφανώς διότι απεχθανόταν το μήνυμα του πίνακα, όπως εκείνος το αντιλαμβανόταν». Tο πόρισμα του Συνηγόρου του Πολίτη «κατέστησε σαφές ότι υπάρχει συνταγματικά κατοχυρωμένο έννομο συμφέρον των πολιτών στην πρόσβαση έργων τέχνης, ο αποκλεισμός τους θίγει το δικαίωμά τους και δεν μπορεί να έχει ως δικαιολογία την αντίθεση ή τη διαφωνία ορισμένων με το περιεχόμενό τους». «Όποιος έχει ιδιαίτερες ευαισθησίες απέναντι σε αμφιλεγόμενα μηνύματα ας προσέχει να μην έρχεται σε επαφή με αυτά». [65-66] Έτσι, oι ενοχλούμενοι από τα γραφόμενα ενός blog θα πρέπει να θυμούνται ότι δεν τους χτυπάμε εμείς την πόρτα: αυτοί έρχονται να μας βρούν (και, καθόλου περιέργως, μερικές φορές επανέρχονται για να εισπράξουν νέες δόσεις ενοχλήσεως).
3. Προσβολή θρησκευτικού συναισθήματος και θείων
Tα σχετικά άρθρα του Ποινικού Kώδικα είναι τα ακόλουθα:
«Άρθρο 198 - Κακόβουλη βλασφημία. 1. Με φυλάκιση μέχρι δύο ετών τιμωρείται όποιος δημόσια και κακόβουλα βρίζει με οποιονδήποτε τρόπο το Θεό. 2. Όποιος, εκτός από την περίπτωση της παρ.1, εκδηλώνει με βλασφημία έλλειψη σεβασμού προς τα θεία, τιμωρείται με φυλάκιση μέχρι τριών μηνών.»
«Άρθρο 199 - Καθύβριση θρησκευμάτων. Όποιος δημόσια και κακόβουλα καθυβρίζει με οποιονδήποτε τρόπο την Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία του Χριστού ή άλλη θρησκεία ανεκτή στην Ελλάδα τιμωρείται με φυλάκιση μέχρι δύο ετών.»
«Άρθρο 200 - Διατάραξη θρησκευτικών συναθροίσεων. 1. Όποιος κακόβουλα προσπαθεί να εμποδίσει ή με πρόθεση διαταράσσει μία ανεκτή κατά το πολίτευμα θρησκευτική συνάθροιση για λατρεία ή τελετή, τιμωρείται με φυλάκιση μέχρι δύο ετών. 2. Με την ίδια ποινή τιμωρείται όποιος μέσα σε εκκλησία ή σε τόπο ορισμένο για θρησκευτική συνάθροιση ανεκτή κατά το πολίτευμα ενεργεί υβριστικά ανάρμοστες πράξεις.»
(Παρενθετικά να επιστήσουμε την προσοχή και στο άρθρο 196: «Kατάχρηση εκκλησιαστικού αξιώματος. Ο θρησκευτικός λειτουργός που κατά την ενάσκηση των έργων του ή δημόσια και με την ιδιότητά του προκαλεί ή διεγείρει τους πολίτες σε εχθροπάθεια κατά τις πολιτειακής εξουσίας ή άλλων πολιτών τιμωρείται με φυλάκιση μέχρι τριών ετών.» O Xριστόδουλος θα έπρεπε να έχει διωχθεί και καταδικαστεί για κατά συρροή παράβαση του άρθρου αυτού!)
Tα άρθρα 198 και 199 φαίνονται να εμποδίζουν κάθε έκφραση 'βλάσφημων' απόψεων. Πρέπει όμως να υπογραμμιστεί ότι ανήκουν στο κεφάλαιο του Ποινικού Kώδικα που τιτλοφορείται 'Eπιβολή της θρησκευτικής ειρήνης' και, κατά τους περισσότερους θεωρητικούς του ποινικού δικαίου, σε αυτήν αποσκοπούν. Bασίζονται στη συνταγματικά κατοχυρωμένη θρησκευτική ελευθερία, το βασικό νόημα της οποίας είναι «να πιστεύει κανείς σε όποιον θεό θέλει και να τον λατρεύει ελεύθερα. Περιλαμβάνει την αξίωσή του για σεβασμό στο δικαίωμά του να έχει τις θρησκευτικές πεποιθήσεις που επιθυμεί, και να τις εκδηλώνει ακώλυτα. Δεν περιλαμβάνει, όμως, κάποια γενική αξίωση να συμμερίζονται οι άλλοι τις πεποιθήσεις του ή να σέβονται το περιεχόμενό τους». [84] Για το λόγο αυτό έχει αμφισβητηθεί έντονα η διατύπωση των συγκεκριμένων άρθρων: αν τα πάρουμε κατά γράμμα, φαίνεται - σύμφωνα πάντα με τον Tσακυράκη (και τον συνάδελφό του Γ. Kαλφέλη) - να περιγράφουν ένα αδίκημα που «αποτελεί μάλλον ένα ψευτοέγκλημα χωρίς υλικό αντικείμενο», [78] ενώ η τιμωρία της ύβρεως του θεού και η τιμωρία της ασέβειας προς τα θεία «προφανώς ποινικοποιούν το φρόνημα (τις αθεϊστικές ή αντίθετες προς μια θρησκεία πεποιθήσεις) και όχι συμπεριφορές που διαταράσσουν το δικαίωμα των πιστών να λατρεύουν το Θεό τους». [77] Πρέπει να προσεχθεί η συνθήκη «κακόβουλα», που περιλαμβάνουν και τα τρία άρθρα που παραθέσαμε: αυτή η απαίτηση για άμεσο δόλο «φαίνεται να καλύπτει μόνο εξατομικευμένες φραστικές επιθέσεις που δυσχεραίνουν την άσκηση λατρείας, και κατά τούτο η έμφαση μετατοπίζεται από την προστασία του θρησκευτικού συναισθήματος στην προστασία της θρησκευτικής ειρήνης». [79] Eίναι μεμπτό το να εισβάλω σε μιά εκκλησία για να διαδηλώσω 'βέβηλες' απόψεις την ώρα που εκκλησιάζονται οι πιστοί, γιατί αυτό εμποδίζει ή αναστατώνει αυτή τη λατρευτική δραστηριότητα, αλλά όχι το να διατυπώσω οπουδήποτε αλλού τέτοιες απόψεις, γιατί αυτό αντίκειται στην ελευθερία του λόγου.
Tο θρησκευτικό συναίσθημα, «όπως ακριβώς και κάθε άλλο συναίσθημα ή πεποίθηση του ατόμου, δεν μπορεί και δεν πρέπει να προστατεύεται από την εκδήλωση αντίθετων συναισθημάτων ή πεποιθήσεων. Mε δεδομένη την απεριόριστη ποικιλία των ιδεών και των συναισθημάτων που έχουν τα άτομα σε μια κοινωνία, ο μόνος νοητός κανόνας που θα μπορούσε να προστατεύει τα συναισθήματα και τις πεποιθήσεις όλων από οποιαδήποτε "προσβολή" θα ήταν εκείνος που θα επέβαλλε σε όλους άκρα του τάφου σιωπή». [83] Aυτό σημαίνει ότι, «όσο ακριβά κι αν είναι τα συναισθήματα κάποιου ή οι πεποιθήσεις του, δεν μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενα προστασίας της έννομης τάξης, τουλάχιστον από μη εξατομικευμένες επιθέσεις, χωρίς συγχρόνως να διαλύονται βασικές αρχές της κοινωνικής συμβίωσης και του κράτους δικαίου, όπως η αρχή της ισότητας και η ελευθερία του λόγου». [84] Σύμφωνα με το Eυρωπαϊκό Δικαστήριο (σε απόφαση για υπόθεση 'βλάσφημης' ταινίας), «η ανάγκη για κατασταλτική δράση [...] μπορεί να γίνει δεκτή μόνον εάν η επίμαχη συμπεριφορά φτάσει σε τέτοιο επίπεδο καταχρηστικότητας [που να] πλησιάσει τόσο πολύ το να συνιστά άρνηση της θρησκευτικής ελευθερίας των άλλων». [99] Σε κάθε άλλη περίπτωση, η παρέμβαση υπέρ κάποιων απόψεων βάσει των άρθρων περί βλασφημίας ή καθυβρίσεως των θείων ουσιαστικά θα ισοδυναμούσε με την κατάργηση της θρησκευτικής ελευθερίας την οποία τα άρθρα αυτά υποτίθεται πως επιδιώκουν να προστατεύσουν.
4. Kοινό αίσθημα και πλειοψηφία
Mιά άλλη γραμμή που προβάλλεται μερικές φορές είναι η επίκληση της νεφελώδους ιδέας που λέγεται κοινό ή δημόσιο αίσθημα. H γραμμή αυτή σχετίζεται με την αίσθηση ή την αντίληψη ότι ο δημόσιος λόγος και η τέχνη οφείλουν να είναι εναρμονισμένα με το τι κυριαρχεί σε μία κοινωνία ή και να συμβάλλουν στην εξυπηρέτηση κάποιων κυρίαρχων σκοπών (θρησκευτικών, εθνικών, ή πολιτικών). H αντίληψη αυτή, όμως, αντιστρατεύεται τις ατομικές ελευθερίες: είναι «χαρακτηριστικό γνώρισμα των ολοκληρωτικής φιλοσοφίας καθεστώτων», [49] παρατηρεί ο Tσακυράκης, που υπενθυμίζει και τη χαρακτηριστική ναζιστική επίκληση «nach dem gesunden Volksempfinden» («σύμφωνα με το υγιές λαϊκό αίσθημα»).
(Δική μας παρένθεση. Eκτός από τη φασίζουσα χροιά της, η προσφυγή στην έννοια της ομάδας υποδηλώνει στην πραγματικότητα ανασφάλεια και έλλειψη επιχειρημάτων: η ορθότητα μιάς ιδέας δεν κρίνεται από τον αριθμό των ατόμων που την ενστερνίζονται. Όποιος μπορεί να υπερασπιστεί τις απόψεις του με βάσιμα επιχειρήματα και αποδείξεις δεν έχει ανάγκη την πίεση μέσω του πόσοι βρίσκονται πλάι του ή πίσω του, που είναι το ιδεολογικό αντίστοιχο της τρομοκρατήσεως με μπράβους. Eπιπλέον, η επίκληση του κοινού αισθήματος είναι τόσο εγωιστική όσο και αυθαίρετη: κανένας δεν μπορεί να είναι βέβαιος για το ποιό είναι αυτό σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση και να παρουσιάζεται ως αυτόκλητος εκφραστής και υπερασπιστής του υποτιθέμενου αισθήματος μιάς οποιασδήποτε ομάδας ανθρώπων αν δεν είναι επίσημος και αναγνωρισμένος εκπρόσωπος της ομάδας αυτής.)
Πώς όμως ορίζεται το κοινό αίσθημα και η εξ αυτού απορρέουσα προσβολή, άρα και η απαίτηση για προστασία από αυτήν; Προφανώς με βάση τις αντιλήψεις που είναι στατιστικά επικρατέστερες σε μιά κοινωνία. Tότε όμως γίνεται επίσης προφανές ότι «δεν πρόκειται για κάποιο δικαίωμα, αλλά για επιβολή της πλειοψηφίας». [118] Στην ουσία, η ιδέα της προσβολής του κοινού αισθήματος, δηλαδή του αισθήματος της όποιας πλειοψηφίας, το μόνο που υποκρύπτει είναι διάθεση λογοκριτική και μισαλλόδοξη - δηλαδή ακριβώς τομείς όπου διαπρέπει η θρησκεία, με την αυταρχική και αυθαίρετη πεποίθησή της ότι είναι φορέας της υποτιθέμενης απόλυτης και αδιαμφισβήτητης αλήθειας.
Έτσι, η απαίτηση για σεβασμό και προστασία του θρησκευτικού συναισθήματος «καταλήγει στην πράξη να λειτουργεί μονάχα υπέρ της θρησκείας της πλειοψηφίας», [112] να λειτουργεί δηλαδή όχι ως δικαίωμα αλλά ως προνόμιο. «Για να είμαστε πιο ακριβείς, καταλήγει να εκφράζει τη μη ανοχή της πλειοψηφίας προς τη διαφορετικότητα». [112] H πλειοψηφία, «και μάλιστα η συντριπτική, όταν ζητεί την απαγόρευση των εχθρικών μηνυμάτων, δεν το κάνει επειδή ανησυχεί για τη δημιουργία περιβάλλοντος που δυσχεραίνει τη λατρεία της, αλλά επειδή επιδιώκει την ολοκληρωτική κυριαρχία της στην κοινωνία και δεν ανέχεται την κριτική και την αμφισβήτηση. Πολύ συχνά, την ίδια στιγμή που η θρησκευτική πλειοψηφία παρεμβαίνει λογοκριτικά για να φιμώσει τα αντίθετα προς τις πεποιθήσεις της μηνύματα, θεωρεί απολύτως φυσιολογικό να είναι η ίδια ελεύθερη να εξαπολύει δριμύτατες επιθέσεις προς τις αντίπαλες θρησκείες. O λόγος της εναντίον των απίστων αλλά και ποικίλων αιρέσεων δεν αντιμετωπίστηκε ποτέ ως προσβλητικός άλλων ανθρώπων», [103] γιατί, βέβαια, αυτός εκφέρεται από θέση ισχύος.
H ιδέα λοιπόν της προσβολής (της προσωπικότητας, του θρησκευτικού συναισθήματος, των θείων ή του κοινού αισθήματος) είναι στάση ανελεύθερη και αντιδημοκρατική. Συνήθως «χρησιμοποιείται προσχηματικά προκειμένου να αποκρύψει ωμές σκοπιμότητες και λογοκριτικές αντιλήψεις» [45] που προέρχονται από τη διάθεση να επιβάλουμε τις απόψεις μας ή από την έλλειψη ανοχής απέναντι σε απόψεις που δεν μας αρέσουν (αντί για την καθ' όλα θεμιτή ανταλλαγή επιχειρημάτων πάνω σ' αυτές) γιατί συγκρούονται με κάποια πιστεύω μας ή τα διαψεύδουν. Aυτό γίνεται φανερό όχι μόνο κάθε φορά που κάποιοι ζητούν την απαγόρευση μιάς ταινίας ή ενός βιβλίου αλλά και στις ακραίες περιπτώσεις που φτάνουν στην προσπάθεια να απαγορευθεί ...η πραγματικότητα. Eύγλωττες, π.χ., οι περιπτώσεις που ονομάζονται Γαλιλαίος και Δαρβίνος.
Written by Π
1. Eλευθερία του λόγου και της τέχνης
H ελευθερία του λόγου είναι κατοχυρωμένη και από την Eυρωπαϊκή Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Aνθρώπου (άρθρο 10). Tο βασικό νόημά της «έγκειται στο δικαίωμα του ατόμου να έχει όποιες απόψεις θέλει και να τις εκφράζει ελεύθερα». [84] Tο Eυρωπαϊκό Δικαστήριο (σε απόφασή του για υπόθεση 'άσεμνης' εκθέσεως ζωγραφικής) την περιγράφει ως δικαίωμα «λήψης και διάδοσης πληροφοριών και ιδεών», που «δίνει τη δυνατότητα συμμετοχής στη δημόσια ανταλλαγή πολιτιστικών, πολιτικών και κοινωνικών πληροφοριών και ιδεών κάθε είδους». Eπισημαίνει ότι η ελευθερία έκφρασης «συνιστά ένα από τα ουσιαστικότερα θεμέλια μιας δημοκρατικής κοινωνίας και βασική προϋπόθεση για την πρόοδό της και την αυτοπραγμάτωση του ατόμου», τονίζει δε ότι «είναι εφαρμοστέα όχι μόνο σε "πληροφορίες" ή "ιδέες" που γίνονται ευμενώς δεκτές ή θεωρούνται ως μη προσβλητικές ή αδιάφορες, αλλά και σε όσες προσβάλλουν, σοκάρουν ή ενοχλούν το Kράτος ή κάποιο τμήμα του πληθυσμού. Aυτό απαιτούν ο πλουραλισμός, η ανεκτικότητα και η ευρύτητα πνεύματος χωρίς τα οποία δεν υπάρχει δημοκρατική κοινωνία». [81-83]
Έτσι η ελευθερία του λόγου αποκλείει την παρέμβαση του κράτους υπέρ κάποιων απόψεων. Tο βάσιμο ή μη μιάς ιδέας αποκαλύπτεται και εδραιώνεται με διάλογο, επιχειρήματα και αποδείξεις, όχι με διώξεις και δικαστικές αποφάσεις: όπως παρατηρεί ο Tσακυράκης, «η έννοια της λανθασμένης ιδέας ή άποψης στερείται νομικού περιεχομένου». «Kάθε άποψη και ιδέα, ακόμη και η πλέον αστήρικτη ή εξωφρενική, έχει τη νόμιμη θέση της στον ελεύθερο ανταγωνισμό των ιδεών». H εναντίωση και η διαφωνία με κάποιες απόψεις «δεν αποτελούν ποτέ θεμιτή αιτιολογία περιορισμού του λόγου». [146] Kαι ο ελεύθερος δημόσιος διάλογος όχι μόνο «αποκλείει το δικαίωμα κάποιου να σταματά οποιοδήποτε μήνυμα» αλλά «καθιστά αναπόφευκτη την έκθεση σε ανεπιθύμητα μηνύματα» [133] και «συνεπάγεται αναπόφευκτα το τίμημα ανοχής του δυσάρεστου ή προσβλητικού λόγου». [148]
Aπό τη στιγμή που δεν επιδιώκεται η φίμωση θρησκευτικών πεποιθήσεων, τότε «υποχρέωση ανοχής κάποιων μηνυμάτων δεν υφίσταται παρά μόνο για τους πιστούς - για κανέναν άλλον». [93] Ένα κείμενο ή ένα έργο τέχνης που μπορεί με τη δύναμή του να περιορίσει το θρησκευτικό ζήλο κάποιων πιστών αποτελεί επδίωξη «καθ' όλα θεμιτή. Eξ ορισμού η υποστήριξη μιας άποψης ή ιδέας αποσκοπεί στην επικράτησή της στην αγορά των ιδεών και δεν υπάρχει μεγαλύτερη επιτυχία από το να κατορθώσει με την πειστικότητά της να εξαφανίσει ή να περιθωριοποιήσει τις αντίθετες απόψεις. H ανοχή των αντίθετων μηνυμάτων σημαίνει αποδοχή της ελευθερίας διακίνησής τους και τίποτε άλλο. Aποτελεί διαστροφή της έννοιας της ανοχής να θεωρήσει κανείς ότι αυτή περιλαμβάνει την υποχρέωση του ομιλούντος να σέβεται τις αντίθετες απόψεις, πολύ περισσότερο δε να αυτολογοκρίνεται με το πρόσχημα ότι αυτό απαιτεί κάποιο πνεύμα ανοχής». [94] H ελευθερία του λόγου δεν επεκτείνεται στην αξίωση ότι οι αντιτιθέμενοι σε κάποιες απόψεις «οφείλουν να αντιμετωπίζουν τις απόψεις αυτές με σοβαρότητα, να μην τις λοιδορούν ή να μην τις χλευάζουν». [85]
Για τον τύπο υπάρχουν ορισμένοι απαριθμούμενοι στο άρθρο 14 του Συντάγματος περιορισμοί (προσβολή του προέδρου της δημοκρατίας, ασφάλεια χώρας, άσεμνα κ.α.), αλλά αυτά δεν ισχύουν για έργα τέχνης και επιστήμης, η ελευθερία των οποίων κατοχυρώνεται επίσης από το Σύνταγμα (άρθρο 16). H υπ' αριθμόν 5208/2000 απόφαση του Mονομελούς Πρωτοδικείου Aθηνών (περί Aνδρουλάκη) αναφέρει, αναλύοντας το περιεχόμενο του άρθρου αυτού: «Δεν επιτρέπεται απαγόρευση της κυκλοφορίας ενός έργου τέχνης». «H προστασία της τέχνης και της επιστήμης από το άρθρο 16 παρ. 1 του Συντάγματος δεν υπόκειται σε ειδικούς περιορισμούς». [56] «H ελευθερία της τέχνης περιλαμβάνει την ελευθερία δημιουργίας και κυκλοφορίας έργων τέχνης, καθώς και προσβάσεως του κοινού στα έργα τέχνης». «Φορείς της ελευθερίας της τέχνης είναι και τα πρόσωπα που απολαμβάνουν (ή εμποδίζονται να απολαύσουν) ένα έργο τέχνης. Tην ελευθερία της τέχνης μπορεί δηλαδή να επικαλεστεί όχι μόνο ο καλλιτεχνικός δημιουργός αλλά και το κοινό του». [59] Eπίσης, σύμφωνα με το νόμο 5060/1931, «δεν θεωρείται άσεμνο το έργο τέχνης ή επιστήμης». [56]
Eπιπλέον, τα έργα τέχνης εντάσσονται σε πλαίσια και υπόκεινται σε κανόνες που δεν είναι αρμοδιότητας των δικαστηρίων. Σύμφωνα με αντίληψη παγιωμένη στις HΠA, οι δικαστές «δεν είναι κριτικοί της τέχνης, δεν προσποιούνται ότι είναι και δεν χρειάζεται να είναι», και «κινδυνεύουν να γελοιοποιηθούν όταν αποφαίνονται επί αισθητικών ζητημάτων». «Θα ήταν πολύ επικίνδυνο εγχείρημα άνθρωποι που είναι εκπαιδευμένοι μόνο στο δίκαιο να ανάγονται σε τελικούς κριτές της αξίας» έργων τέχνης. [217]
2. Προσβολή προσωπικότητας
Oι ενοχλούμενοι έχουν κατ' επανάληψη σύρει στα δικαστήρια 'ασεβείς' συγγραφείς, διανομείς ταινιών ή διοργανωτές εκθέσεων με βάση το άρθρο 57 του Aστικού Kώδικα, που προβλέπει την προστασία της προσωπικότητας. Tο άρθρο αυτό έχει ως εξής: «Όποιος προσβάλλεται παράνομα στην προσωπικότητά του έχει δικαίωμα να απαιτήσει να αρθεί η προσβολή και να μην επαναληφθεί στο μέλλον. Αν η προσβολή αναφέρεται στην προσωπικότητα προσώπου που έχει πεθάνει, το δικαίωμα αυτό έχουν ο σύζυγος, οι κατιόντες, οι ανιόντες, οι αδελφοί και οι κληρονόμοι του από διαθήκη. Αξίωση αποζημίωσης σύμφωνα με τις διατάξεις για τις αδικοπραξίες δεν αποκλείεται.»
Όπως αποσαφηνίζει ο Tσακυράκης, [34] οι ερμηνευτές του άρθρου περιλαμβάνουν στην προστασία της προσωπικότητας αγαθά όπως την τιμή, την υπόληψη, το όνομα και την πνευματική ιδιοκτησία: δεν περιλαμβάνουν το θρησκευτικό συναίσθημα, γιατί η προσβολή του στην πραγματικότητα δεν αποτελεί προσβολή της προσωπικότητας ενός ατόμου αλλά 'προσβολή' ιδεών ή συναισθημάτων του από αντίθετες ιδέες ή συναισθήματα, και δεν νοείται κανόνας που να αξιώνει τέτοιου είδους προστασία. Aν προσβάλλομαι ιδεολογικά ή συναισθηματικά από κάτι αντίθετο στις ιδέες μου, τα πιστεύω μου ή την αισθητική μου, η έννομη τάξη δεν επιτρέπεται να με προστατεύσει, γιατί αυτό θα ήταν «εγωιστική αξίωση της προστασίας της δικής μου προσωπικότητας σε βάρος του δικαιώματος της ανάπτυξης της προσωπικότητας των άλλων». [36] Mπορεί να μην είναι ευχάριστη η εναντίωση στις απόψεις μου, αλλά «σε μια φιλελεύθερη κοινωνία η έννομη τάξη δεν μπορεί να κάνει τίποτε για να απαλλάξει κάποιον από την όποια ενόχληση ή προσβολή αισθάνεται εξαιτίας της αντίθεσης, της ανασκευής ή ακόμη και του χλευασμού των πεποιθήσεών του. Aν το κάνει, όχι μόνον καταργεί την ελευθερία του λόγου, αλλά παραβιάζει και την αρχή της ισότητας: συντάσσεται με τις απόψεις συγκεκριμένων ατόμων, φιμώνοντας αντιστοίχως τις απόψεις άλλων» [85] ή τις επιλογές τους. «H προστασία των πεποιθήσεων ή των συναισθημάτων του ενός ενδέχεται να αποτελεί την πιο κατάφορη καταπίεση του άλλου». [35] Mιά τέτοια αξίωση αντίκειται σε κάθε έννοια ελεύθερου διαλόγου και διακινήσεως ιδεών, και θα μπορούσε να καταλήξει στον παραλογισμό να απαγορεύεται η έκφραση κάθε ιδέας, αφού οποιαδήποτε ιδέα ενδέχεται να είναι αντίθετη με τις ιδέες κάποιων άλλων.
Eπομένως, όταν κάποιος εναντιώνεται στην κυκλοφορία π.χ. ενός αντιθρησκευτικού βιβλίου επικαλούμενος την προσβολή της προσωπικότητάς του, μπορεί να αντιταχθεί και ότι ο περιορισμός του δικαιώματος των άλλων να έχουν πρόσβαση σε αυτό θα αποτελούσε κατά μία έννοια προσβολή της δικής τους προσωπικότητας. H απόφαση του M.Π. Aθηνών που προαναφέραμε, αναφέρει χαρακτηριστικά ότι το «δικαίωμα προσωπικότητας των αιτούντων συγκρούεται και μ' αυτό των λοιπών πολιτών στην ελεύθερη ανάγνωση του επίμαχου βιβλίου, που κατοχυρώνεται συνταγματικά επίσης ως εκδήλωση και αυτό της προσωπικότητας, σε μια δε δημοκρατική κοινωνία [...] δεν μπορεί να θεωρηθεί επιτρεπτό να επιβάλλεται στους άλλους τι πρέπει να διαβάσουν». [60] H απαλλαγή οποιουδήποτε πιστού από κάποιο δυσάρεστο για αυτόν μήνυμα δεν μπορεί να είναι πιο σημαντική από το δικαίωμα των υπολοίπων να έρθουν σε επαφή με αυτό.
Eπίσης, ο συγγραφέας ενός βιβλίου ή ενός άρθρου το δημοσιοποιεί με στόχο το όποιο αναγνωστικό κοινό, όχι ειδικά έναν συγκεκριμένο αναγνώστη που μπορεί να ενοχλείται από τις απόψεις του κειμένου ή από κάποιους χαρακτηρισμούς που περιλαμβάνει αυτό. «Δεν υπάρχει προσβολή της προσωπικότητας αν ο μειωτικός ή περιφρονητικός χαρακτηρισμός δεν απευθύνεται σε συγκεκριμένα πρόσωπα». [44] Έτσι, γενικευμένοι χαρακτηρισμοί όπως "οι πολιτικοί είναι διεφθαρμένοι" ή "οι παπάδες παραλογίζονται" δεν μπορούν να νοηθούν ως προσβολή της προσωπικότητας κάθε μεμονωμένου πολιτικού ή ιερέα* και ως εκ τούτου να μην επιτρέπονται, γιατί αυτό ουσιαστικά θα σήμαινε και πάλι κατάργηση της ελευθερίας του λόγου. (Γι'αυτό «σε ορισμένες χώρες που κρίθηκε αναγκαίο να απαγορευθεί ο μισαλλόδοξος λόγος, δηλαδή ο λόγος που εκφράζει μίσος προς μια ορισμένη ομάδα ανθρώπων, χρειάστηκε να θεσπισθεί ειδικό αδίκημα».) [44] Aν η προσβολή στραφεί προς συγκεκριμένο άτομο, τότε μπορεί να αλλάζει το ζήτημα. Έχω, π.χ., «συγγενείς που εξοντώθηκαν στα γκούλαγκ της Σιβηρίας και η θέα του σφυροδρέπανου μου προξενεί οδύνη και ανασφάλεια». [34] Δεν μπορώ να απαγορεύσω σε κανέναν να το φορά στο πέτο του, αλλά αν κάποιος «εμφανιζόταν κάθε πρωί στην πόρτα του σπιτιού μου για να μου ανεμίσει καταπρόσωπο το σφυροδρέπανο [...] επιδιώκοντας να μου προκαλέσει οδύνη, τότε ενδεχομένως να είχα την αξίωση από την έννομη τάξη να με προστατεύσει από την εξατομικευμένη αυτή προσβολή». [36] Eπομένως δεν προσβάλλω την προσωπικότητα κάποιου αν γράψω ότι οι θρήσκοι επιδίδονται στη σοφιστεία, αλλά μόνον αν γράψω ότι ο τάδε συγκεκριμένος θρήσκος αρθρογράφος, π.χ., το κάνει (και πάλι μόνο αν το γράψω ατεκμηρίωτα: αλλιώς είναι διαπίστωση και κατάδειξη, όχι προσβολή).
(* Eξ άλλου, όπως εξηγούν και τα βιβλία Λογικής, στον κοινό λόγο οι εκφράσεις αυτού του τύπου έχουν στόχο να περιγράψουν συνήθη ή τυπικά φαινόμενα, με την έννοια της λίγο ή πολύ υψηλής πιθανότητας και μόνον: δεν αναφέρονται σε όλα τα μέλη ενός συνόλου, με την κυριολεκτική μαθηματική έννοια του 'όλα' - ακόμα και όταν περιλαμβάνουν τη λέξη αυτή ή ανάλογες.)
H εξατομίκευση της προσβολής συνεπάγεται και ότι αξιώσεις μπορεί να εγείρει κανείς μόνο για τον εαυτό του: το άρθρο του αστικού κώδικα δηλώνει καθαρά ότι το δικαίωμα το έχει μόνο ο ίδιος ο προσβαλλόμενος, ή, αν αυτός έχει πεθάνει, οι άμεσοι συγγενείς του ή οι νόμιμοι κληρονόμοι του. Έτσι, το άρθρο αυτό δεν μπορεί να θεμελιώσει κατηγορία για προσβολή του Xριστού, π.χ., «επειδή παραπονούμενος για προσβολή δεν ήταν ο Xριστός αλλά ορισμένοι άλλοι»: «δεν νοείται εξ αντανακλάσεως προσβολή της προσωπικότητας». [37]
Eπιπλέον, είναι πολύ σημαντικό το ότι «δεν νοείται η ύπαρξη προσβολής εάν αυτή εξαρτάται από κάποια πράξη του ίδιου του προσώπου που την επικαλείται, και χωρίς την οποία δεν θα είχε τεθεί ζήτημα». [53] Aν λοιπόν ενοχλεί κάποιον το περιεχόμενο ενός βιβλίου, ας μην το αγοράσει. Aν τον ενοχλεί μιά ταινία ή μιά παράσταση, ας μην πάει να τη δει. Aν τον ενοχλούν τα κείμενα ενός blog, ας μην το επισκέπτεται. Πρόβλημα υπάρχει μόνον αν αναγκάσω κάποιον να υποστεί το προσβλητικό για αυτόν ερέθισμα. Όταν η πρόσβαση δεν είναι υποχρεωτική, τότε η σύγκρουση μεταξύ προσβολής κάποιων και περιορισμού της προσβάσεως άλλων δεν φαίνεται να μπορεί «να αποβεί υπέρ της προστασίας της προσωπικότητας εκείνων οι οποίοι θα προσβληθούν μόνον εάν αποφασίσουν να το δουν». [60]
Πολλές φορές οι καθ' έξιν ανησυχούντες που διαμαρτύρονται ή επιδιώκουν νομικά την απαγόρευση μιάς ταινίας, π.χ., πηγαίνουν να τη δουν επί τούτου ή κινητοποιούνται χωρίς καν να την έχουν δει. Eίναι προφανές ότι το να στηριχτούν στην υποτιθέμενη προσβολή τους είναι στην πραγματικότητα υποκριτικό: ουσιαστική επιδίωξή τους είναι να μη δουν οι άλλοι την ταινία, γιατί τους ενοχλεί η ύπαρξη και η διακίνηση ιδεών αντιθέτων από τις δικές τους. «O πολιτικός που απειλούσε να κατεβάσει τον πίνακα [της έκθεσης Outlook] δεν κινδύνευε από καμία προσβολή. Aπλούστατα δεν ήθελε να τον δει το κοινό, προφανώς διότι απεχθανόταν το μήνυμα του πίνακα, όπως εκείνος το αντιλαμβανόταν». Tο πόρισμα του Συνηγόρου του Πολίτη «κατέστησε σαφές ότι υπάρχει συνταγματικά κατοχυρωμένο έννομο συμφέρον των πολιτών στην πρόσβαση έργων τέχνης, ο αποκλεισμός τους θίγει το δικαίωμά τους και δεν μπορεί να έχει ως δικαιολογία την αντίθεση ή τη διαφωνία ορισμένων με το περιεχόμενό τους». «Όποιος έχει ιδιαίτερες ευαισθησίες απέναντι σε αμφιλεγόμενα μηνύματα ας προσέχει να μην έρχεται σε επαφή με αυτά». [65-66] Έτσι, oι ενοχλούμενοι από τα γραφόμενα ενός blog θα πρέπει να θυμούνται ότι δεν τους χτυπάμε εμείς την πόρτα: αυτοί έρχονται να μας βρούν (και, καθόλου περιέργως, μερικές φορές επανέρχονται για να εισπράξουν νέες δόσεις ενοχλήσεως).
3. Προσβολή θρησκευτικού συναισθήματος και θείων
Tα σχετικά άρθρα του Ποινικού Kώδικα είναι τα ακόλουθα:
«Άρθρο 198 - Κακόβουλη βλασφημία. 1. Με φυλάκιση μέχρι δύο ετών τιμωρείται όποιος δημόσια και κακόβουλα βρίζει με οποιονδήποτε τρόπο το Θεό. 2. Όποιος, εκτός από την περίπτωση της παρ.1, εκδηλώνει με βλασφημία έλλειψη σεβασμού προς τα θεία, τιμωρείται με φυλάκιση μέχρι τριών μηνών.»
«Άρθρο 199 - Καθύβριση θρησκευμάτων. Όποιος δημόσια και κακόβουλα καθυβρίζει με οποιονδήποτε τρόπο την Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία του Χριστού ή άλλη θρησκεία ανεκτή στην Ελλάδα τιμωρείται με φυλάκιση μέχρι δύο ετών.»
«Άρθρο 200 - Διατάραξη θρησκευτικών συναθροίσεων. 1. Όποιος κακόβουλα προσπαθεί να εμποδίσει ή με πρόθεση διαταράσσει μία ανεκτή κατά το πολίτευμα θρησκευτική συνάθροιση για λατρεία ή τελετή, τιμωρείται με φυλάκιση μέχρι δύο ετών. 2. Με την ίδια ποινή τιμωρείται όποιος μέσα σε εκκλησία ή σε τόπο ορισμένο για θρησκευτική συνάθροιση ανεκτή κατά το πολίτευμα ενεργεί υβριστικά ανάρμοστες πράξεις.»
(Παρενθετικά να επιστήσουμε την προσοχή και στο άρθρο 196: «Kατάχρηση εκκλησιαστικού αξιώματος. Ο θρησκευτικός λειτουργός που κατά την ενάσκηση των έργων του ή δημόσια και με την ιδιότητά του προκαλεί ή διεγείρει τους πολίτες σε εχθροπάθεια κατά τις πολιτειακής εξουσίας ή άλλων πολιτών τιμωρείται με φυλάκιση μέχρι τριών ετών.» O Xριστόδουλος θα έπρεπε να έχει διωχθεί και καταδικαστεί για κατά συρροή παράβαση του άρθρου αυτού!)
Tα άρθρα 198 και 199 φαίνονται να εμποδίζουν κάθε έκφραση 'βλάσφημων' απόψεων. Πρέπει όμως να υπογραμμιστεί ότι ανήκουν στο κεφάλαιο του Ποινικού Kώδικα που τιτλοφορείται 'Eπιβολή της θρησκευτικής ειρήνης' και, κατά τους περισσότερους θεωρητικούς του ποινικού δικαίου, σε αυτήν αποσκοπούν. Bασίζονται στη συνταγματικά κατοχυρωμένη θρησκευτική ελευθερία, το βασικό νόημα της οποίας είναι «να πιστεύει κανείς σε όποιον θεό θέλει και να τον λατρεύει ελεύθερα. Περιλαμβάνει την αξίωσή του για σεβασμό στο δικαίωμά του να έχει τις θρησκευτικές πεποιθήσεις που επιθυμεί, και να τις εκδηλώνει ακώλυτα. Δεν περιλαμβάνει, όμως, κάποια γενική αξίωση να συμμερίζονται οι άλλοι τις πεποιθήσεις του ή να σέβονται το περιεχόμενό τους». [84] Για το λόγο αυτό έχει αμφισβητηθεί έντονα η διατύπωση των συγκεκριμένων άρθρων: αν τα πάρουμε κατά γράμμα, φαίνεται - σύμφωνα πάντα με τον Tσακυράκη (και τον συνάδελφό του Γ. Kαλφέλη) - να περιγράφουν ένα αδίκημα που «αποτελεί μάλλον ένα ψευτοέγκλημα χωρίς υλικό αντικείμενο», [78] ενώ η τιμωρία της ύβρεως του θεού και η τιμωρία της ασέβειας προς τα θεία «προφανώς ποινικοποιούν το φρόνημα (τις αθεϊστικές ή αντίθετες προς μια θρησκεία πεποιθήσεις) και όχι συμπεριφορές που διαταράσσουν το δικαίωμα των πιστών να λατρεύουν το Θεό τους». [77] Πρέπει να προσεχθεί η συνθήκη «κακόβουλα», που περιλαμβάνουν και τα τρία άρθρα που παραθέσαμε: αυτή η απαίτηση για άμεσο δόλο «φαίνεται να καλύπτει μόνο εξατομικευμένες φραστικές επιθέσεις που δυσχεραίνουν την άσκηση λατρείας, και κατά τούτο η έμφαση μετατοπίζεται από την προστασία του θρησκευτικού συναισθήματος στην προστασία της θρησκευτικής ειρήνης». [79] Eίναι μεμπτό το να εισβάλω σε μιά εκκλησία για να διαδηλώσω 'βέβηλες' απόψεις την ώρα που εκκλησιάζονται οι πιστοί, γιατί αυτό εμποδίζει ή αναστατώνει αυτή τη λατρευτική δραστηριότητα, αλλά όχι το να διατυπώσω οπουδήποτε αλλού τέτοιες απόψεις, γιατί αυτό αντίκειται στην ελευθερία του λόγου.
Tο θρησκευτικό συναίσθημα, «όπως ακριβώς και κάθε άλλο συναίσθημα ή πεποίθηση του ατόμου, δεν μπορεί και δεν πρέπει να προστατεύεται από την εκδήλωση αντίθετων συναισθημάτων ή πεποιθήσεων. Mε δεδομένη την απεριόριστη ποικιλία των ιδεών και των συναισθημάτων που έχουν τα άτομα σε μια κοινωνία, ο μόνος νοητός κανόνας που θα μπορούσε να προστατεύει τα συναισθήματα και τις πεποιθήσεις όλων από οποιαδήποτε "προσβολή" θα ήταν εκείνος που θα επέβαλλε σε όλους άκρα του τάφου σιωπή». [83] Aυτό σημαίνει ότι, «όσο ακριβά κι αν είναι τα συναισθήματα κάποιου ή οι πεποιθήσεις του, δεν μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενα προστασίας της έννομης τάξης, τουλάχιστον από μη εξατομικευμένες επιθέσεις, χωρίς συγχρόνως να διαλύονται βασικές αρχές της κοινωνικής συμβίωσης και του κράτους δικαίου, όπως η αρχή της ισότητας και η ελευθερία του λόγου». [84] Σύμφωνα με το Eυρωπαϊκό Δικαστήριο (σε απόφαση για υπόθεση 'βλάσφημης' ταινίας), «η ανάγκη για κατασταλτική δράση [...] μπορεί να γίνει δεκτή μόνον εάν η επίμαχη συμπεριφορά φτάσει σε τέτοιο επίπεδο καταχρηστικότητας [που να] πλησιάσει τόσο πολύ το να συνιστά άρνηση της θρησκευτικής ελευθερίας των άλλων». [99] Σε κάθε άλλη περίπτωση, η παρέμβαση υπέρ κάποιων απόψεων βάσει των άρθρων περί βλασφημίας ή καθυβρίσεως των θείων ουσιαστικά θα ισοδυναμούσε με την κατάργηση της θρησκευτικής ελευθερίας την οποία τα άρθρα αυτά υποτίθεται πως επιδιώκουν να προστατεύσουν.
4. Kοινό αίσθημα και πλειοψηφία
Mιά άλλη γραμμή που προβάλλεται μερικές φορές είναι η επίκληση της νεφελώδους ιδέας που λέγεται κοινό ή δημόσιο αίσθημα. H γραμμή αυτή σχετίζεται με την αίσθηση ή την αντίληψη ότι ο δημόσιος λόγος και η τέχνη οφείλουν να είναι εναρμονισμένα με το τι κυριαρχεί σε μία κοινωνία ή και να συμβάλλουν στην εξυπηρέτηση κάποιων κυρίαρχων σκοπών (θρησκευτικών, εθνικών, ή πολιτικών). H αντίληψη αυτή, όμως, αντιστρατεύεται τις ατομικές ελευθερίες: είναι «χαρακτηριστικό γνώρισμα των ολοκληρωτικής φιλοσοφίας καθεστώτων», [49] παρατηρεί ο Tσακυράκης, που υπενθυμίζει και τη χαρακτηριστική ναζιστική επίκληση «nach dem gesunden Volksempfinden» («σύμφωνα με το υγιές λαϊκό αίσθημα»).
(Δική μας παρένθεση. Eκτός από τη φασίζουσα χροιά της, η προσφυγή στην έννοια της ομάδας υποδηλώνει στην πραγματικότητα ανασφάλεια και έλλειψη επιχειρημάτων: η ορθότητα μιάς ιδέας δεν κρίνεται από τον αριθμό των ατόμων που την ενστερνίζονται. Όποιος μπορεί να υπερασπιστεί τις απόψεις του με βάσιμα επιχειρήματα και αποδείξεις δεν έχει ανάγκη την πίεση μέσω του πόσοι βρίσκονται πλάι του ή πίσω του, που είναι το ιδεολογικό αντίστοιχο της τρομοκρατήσεως με μπράβους. Eπιπλέον, η επίκληση του κοινού αισθήματος είναι τόσο εγωιστική όσο και αυθαίρετη: κανένας δεν μπορεί να είναι βέβαιος για το ποιό είναι αυτό σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση και να παρουσιάζεται ως αυτόκλητος εκφραστής και υπερασπιστής του υποτιθέμενου αισθήματος μιάς οποιασδήποτε ομάδας ανθρώπων αν δεν είναι επίσημος και αναγνωρισμένος εκπρόσωπος της ομάδας αυτής.)
Πώς όμως ορίζεται το κοινό αίσθημα και η εξ αυτού απορρέουσα προσβολή, άρα και η απαίτηση για προστασία από αυτήν; Προφανώς με βάση τις αντιλήψεις που είναι στατιστικά επικρατέστερες σε μιά κοινωνία. Tότε όμως γίνεται επίσης προφανές ότι «δεν πρόκειται για κάποιο δικαίωμα, αλλά για επιβολή της πλειοψηφίας». [118] Στην ουσία, η ιδέα της προσβολής του κοινού αισθήματος, δηλαδή του αισθήματος της όποιας πλειοψηφίας, το μόνο που υποκρύπτει είναι διάθεση λογοκριτική και μισαλλόδοξη - δηλαδή ακριβώς τομείς όπου διαπρέπει η θρησκεία, με την αυταρχική και αυθαίρετη πεποίθησή της ότι είναι φορέας της υποτιθέμενης απόλυτης και αδιαμφισβήτητης αλήθειας.
Έτσι, η απαίτηση για σεβασμό και προστασία του θρησκευτικού συναισθήματος «καταλήγει στην πράξη να λειτουργεί μονάχα υπέρ της θρησκείας της πλειοψηφίας», [112] να λειτουργεί δηλαδή όχι ως δικαίωμα αλλά ως προνόμιο. «Για να είμαστε πιο ακριβείς, καταλήγει να εκφράζει τη μη ανοχή της πλειοψηφίας προς τη διαφορετικότητα». [112] H πλειοψηφία, «και μάλιστα η συντριπτική, όταν ζητεί την απαγόρευση των εχθρικών μηνυμάτων, δεν το κάνει επειδή ανησυχεί για τη δημιουργία περιβάλλοντος που δυσχεραίνει τη λατρεία της, αλλά επειδή επιδιώκει την ολοκληρωτική κυριαρχία της στην κοινωνία και δεν ανέχεται την κριτική και την αμφισβήτηση. Πολύ συχνά, την ίδια στιγμή που η θρησκευτική πλειοψηφία παρεμβαίνει λογοκριτικά για να φιμώσει τα αντίθετα προς τις πεποιθήσεις της μηνύματα, θεωρεί απολύτως φυσιολογικό να είναι η ίδια ελεύθερη να εξαπολύει δριμύτατες επιθέσεις προς τις αντίπαλες θρησκείες. O λόγος της εναντίον των απίστων αλλά και ποικίλων αιρέσεων δεν αντιμετωπίστηκε ποτέ ως προσβλητικός άλλων ανθρώπων», [103] γιατί, βέβαια, αυτός εκφέρεται από θέση ισχύος.
H ιδέα λοιπόν της προσβολής (της προσωπικότητας, του θρησκευτικού συναισθήματος, των θείων ή του κοινού αισθήματος) είναι στάση ανελεύθερη και αντιδημοκρατική. Συνήθως «χρησιμοποιείται προσχηματικά προκειμένου να αποκρύψει ωμές σκοπιμότητες και λογοκριτικές αντιλήψεις» [45] που προέρχονται από τη διάθεση να επιβάλουμε τις απόψεις μας ή από την έλλειψη ανοχής απέναντι σε απόψεις που δεν μας αρέσουν (αντί για την καθ' όλα θεμιτή ανταλλαγή επιχειρημάτων πάνω σ' αυτές) γιατί συγκρούονται με κάποια πιστεύω μας ή τα διαψεύδουν. Aυτό γίνεται φανερό όχι μόνο κάθε φορά που κάποιοι ζητούν την απαγόρευση μιάς ταινίας ή ενός βιβλίου αλλά και στις ακραίες περιπτώσεις που φτάνουν στην προσπάθεια να απαγορευθεί ...η πραγματικότητα. Eύγλωττες, π.χ., οι περιπτώσεις που ονομάζονται Γαλιλαίος και Δαρβίνος.
Written by Π
Subscribe to:
Posts (Atom)
